Het beeld is van Gerhard Durlacher. Hij staat grauw van uitputting op de appelplaats van Auschwitz. Maar dan overstemt ritmisch gezoem in de lucht het geschreeuw van de kapo’s. Honderden paren ogen kijken omhoog. Ze zien “de witte schapewollen draden die door bijna onzichtbare metalen vlekjes over het lichte blauw van de hemel worden getrokken.” De geallieerde bommenwerpers hebben echter niet de verbrandingsovens als doelwit maar verderop gelegen olieraffinaderijen. “Hadden ze ons vergeten daarbuiten, daarboven?”

Niets is met Auschwitz te vergelijken. Maar zou de Syrische bevolking een soortgelijk gevoel kennen? Een gevoel van verlatenheid. Een gevoel dat de wereld min of meer discreet wegkijkt of onbewogen toekijkt. Zien de Syrische opstandelingen ook strepen aan de hemel  die duidelijk maken dat de internationale gemeenschap andere prioriteiten heeft?

De machteloosheid van de internationale gemeenschap weerhoudt de Syrische activisten niet van hun verzet. Het is indrukwekkend dat over het gehele land verspreid honderden ongewapende burgercomités volharden in hun verzet. Ondanks bruut geweld blijven vele mensen geloven in de kracht van geweldloos protest.

De machteloosheid van de internationale gemeenschap weerhoudt de geweldloze activisten in Syrië ook niet een beroep te doen op onze solidariteit. “If you do not help us, we will be killed”. Een Syrische jongen, een kind nog , grauw van uitputting, houdt ons deze tekst voor. Maar hoe kunnen we helpen? En wat moet de politiek doen?

Minister Rosenthal gaat volgende week naar een internationale conferentie over Syrië. Dit zou ik hem willen meegeven. Laat de internationale gemeenschap eensgezind een klemmend beroep doen op Rusland en China. Zij kunnen Assad dwingen tot een staakt het vuren, het toelaten van VN-waarnemers en het zoeken naar een politieke uitweg. Laat de internationale gemeenschap ruimhartig steun verlenen aan de Syrische oppositie onder de voorwaarde dat zij zich eensgezind inzetten voor een democratisch Syrië met gelijke rechten voor alle minderheden. Laat de internationale gemeenschap buurlanden als Turkije, Irak, Libanon en Jordanië hulp toezeggen bij het inrichten van safe havens op hun grondgebied. Daar moeten Syrische vluchtelingen veiligheid geboden worden zolang dat nodig is. Daar moet de bescherming van Syrische burgers verzekerd zijn. En laat de internationale gemeenschap de deuren van hun ambassades in Damascus openen voor mensen die voor hun leven vrezen.

Biedt dat garanties op succes? Helaas niet. Maar het is nog altijd beter dan het machteloos speculeren over militair ingrijpen waarvoor binnen de Veiligheidsraad geen steun is. Waarvoor onvoldoende militairen beschikbaar zijn en waarvan niemand de regionale effecten kan overzien.

Van belang lijkt me in elk geval de Syrische bevolking te laten weten dat er miljoenen burgers zijn die hun geweldloze opstand steunen. Hoe kunnen we hen laten weten dat wij hen niet zijn vergeten?

Afgezet tegen de ambitieuze doelstellingen zijn de resultaten in Uruzgan uiterst bescheiden en niet onomkeerbaar. Bovendien is er het pijnlijke besef dat tien jaar na de start van de ISAF-missie succes in Afghanistan nog altijd niet zeker is. Er valt daarom maar bitter weinig te zeggen over de duurzame resultaten van de Nederlandse inspanningen in Uruzgan.

Voor het eerst was een commissie van onafhankelijke deskundigen op afstand betrokken bij de evaluatie van een missie. Deze commissie, waar ondergetekende deel van uitmaakte, windt geen doekjes om de fundamentele kritiek die zij op diverse onderdelen van de evaluatie van de Uruzgan-missie heeft. Zo waren de doelstellingen van de missie volgens de commissie impressionistisch en ambitieus in plaats van concreet en realistisch. Daarnaast ontbrak het aan vooraf vastgestelde resultaatindicatoren voor veiligheid, goed bestuur en sociaaleconomische ontwikkeling in Uruzgan, wat de evaluatie “problematisch” maakte. Met andere woorden, op het gebied van evaluatie van dergelijke missies valt nog veel te verbeteren.

Bescherming van burgers
Belangrijker nog is de aanbeveling van de commissie dat in het Toetsingskader, de leidraad bij voorbereiding op en verantwoording van missies, expliciete aandacht voor bescherming van burgers noodzakelijk is. De betrokken bewindslieden achten opname van burgerbescherming in het Toetsingskader echter overbodig. Bescherming van burgers is in hun ogen staand beleid, de normen zijn duidelijk. Daarmee is voor hen de kous af. Maar geen eeuw had zulke goede normen en zulke slechte praktijken op gebied van bescherming van burgers.

In 2011 vielen er 3021 burgerslachtoffers in Afghanistan, zo maakte de VN juist afgelopen weekend bekend. Voor het vijfde jaar op rij  stijgt  het aantal burgerslachtoffers. In 2011 8% meer  dan 2010 en 25% meer dan in 2009. Zo’n 14% van deze slachtoffers in 2011 wordt toegerekend aan militair geweld van Afghaanse en internationale militairen. Luchtsteun en luchtaanvallen vormen de voornaamste oorzaak van burgerslachtoffers door ISAF, het aantal slachtoffers steeg in 2011 met 9%. Er zijn te weinig militairen, te weinig ‘boots on the ground’ om Afghaanse burgers te beschermen. Daardoor is de afhankelijkheid van luchtsteun groot.

Pijnlijke trend
Afghanistan past in een pijnlijke trend. Het aantal burgerslachtoffers tijdens gewapende conflicten stijgt. Tijdens de Eerste Wereldoorlog vormden burgers 5% van het totale aantal slachtoffers. Volgens sommige onderzoekers zijn nu 80-90% van de slachtoffers in oorlogen burgers, in meerderheid vrouwen en kinderen.

Het is om deze reden dat de VN steeds dringender aandacht vraagt voor de bescherming van burgers tijdens gewapende conflicten. Bescherming is niet enkel een juridische verplichting, maar ook een kritische succesfactor voor missies. Dit stelt de hoogste eisen aan militaire strategieën en doctrines. Aan de voorbereiding en training van militairen. En aan monitoring en rapportage over verplichtingen die voortvloeien uit bescherming van burgers.

Juridische verplichting
De VN roept lidstaten op bescherming van burgers expliciet te benoemen als taak binnen missies. Waarom zou Nederland dit niet in het Toetsingskader doen? In een beleidsnota over bescherming van burgers in gewapend conflict stelt het Verenigd Koninkrijk dat geen enkele internationale of regionale organisatie beschikt over een uitgewerkte strategie en doctrine voor de bescherming van burgers. Hoezo, ‘staand beleid’? In de praktijk blijkt bovendien dat monitoring en rapportage met betrekking tot de bescherming van burgers incompleet en inconsistent is.

Regering en Tweede Kamer moeten daarom uit de Uruzgan-missie een belangrijke les trekken. De regering dient beleid te ontwikkelen voor de bescherming van burgers in gewapend conflict. En bescherming van burgers moet als juridische verplichting en kritische succesfactor verankerd zijn in het Toetsingskader. Zijn we dat ook niet verplicht ten opzichte van de 50 tot 80 Afghaanse burgers die door Nederlands vuur zijn omgekomen in Uruzgan?

Gelaatsbedekkende kleding in Nederland

Een wet voor beperking van de vrijheid van godsdienst. Heb ik het hier over een voorstel van een repressieve regering in het Midden-Oosten. Over een nieuwe uiting van christofobie in de Islamitische wereld, waarover Hirsi Ali zo gretig schrijft. Nee, het gaat over het wetsvoorstel gelaatsbedekkende kleding van onze Nederlandse regering.

Het boerkaverbod is tot de grond toe afgebrand in een advies van de Raad v
an Staten. Het is naar het oordeel van de Raad “een onrechtmatige beperking van de vrijheid van godsdienst”. Het is niet aan de regering om de keuze voor het dragen van een boerka uit te sluiten, dat moet de keuzevrijheid van vrouwen zelf zijn. En “subjectieve onveiligheidsgevoelens zijn geen rechtvaardiging voor een algeheel verbod”. Over de door de regering aangedragen belangen is de Raad van State al even vernietigend in zijn oordeel. Voor de door de regering als rechtvaardiging van het wetsvoorstel genoemde belangen bestaan simpelweg al maatregelen en bevoegdheden.

Laat ik eerlijk zijn. Het fenomeen boerka roept bij mij een ongemakkelijk gevoel op. Ik vraag me onvermijdelijk toch af in hoeverre vrouwen daadwerkelijk vrij zijn in hun kledingkeuze. Is de boerka geen vrouwengevangenis? Maar wat blijkt, onderzoek in Nederland geeft een heel ander beeld. Het dragen van bedekkende sluiers blijkt meestal het eindresultaat van een jarenlange spirituele zoektocht. Ouders en partners dwingen vrouwen er niet toe maar blijken er juist meestal niet zo blij mee. En de vrouwen zelf twijfelen ook vaak. Uiteindelijk kiezen ze toch voor bedekkende sluiers, “om zo dichter bij God te staan”.

Het dragen van een boerka is, voor zover dat voortkomt uit de naleving van religieuze kledingvoorschriften, een grondwettelijke en verdragsrechtelijk vastgelegde vrijheid. Dit gegeven schuift de regering echter eenvoudig terzijde. En dat geeft te denken.

Het wetsvoorstel wordt gerelativeerd als symboolwetgeving. Maar waar staat dit wetsvoorstel dan symbool voor?  Misschien wel voor “het wegzetten van anderen als minder respectabel, minder beschermwaardig” omdat dit “de makkelijkste weg” kan zijn. Het citaat is van Ernst Hirsch Ballin in een bijdrage voor een themanummer van Christen Democratische Verkenningen  over Menselijke Waardigheid. (2011)

Pijnlijk vind ik het zwijgen van de kerken over het boerkaverbod. Ligt het niet juist op de weg van de kerken zich uit te spreken over de onrechtmatige inperking van de vrijheid van godsdienst van moslims in Nederland? Of hebben de kerken het idee dat de precaire situatie van christenen in het Midden-Oosten gediend is met een instelling van een boerkaverbod in Europese landen?

“Van wie zich werkelijk iets wil laten zeggen door (…) fundamentele beginselen van wederzijds respect worden inspanningen gevraagd, soms tegen de stroom in” stelt Hirsch Ballin in zijn bijdrage. Dat geldt nu in het bijzonder voor de Eerste Kamer die het wetsvoorstel nog moet goedkeuren. Voor de kerken die zich als mede belanghebbenden moeten uitspreken. En misschien ook voor de politieman of –vrouw die straks geen boete wil uitdelen.

IKV Pax Christi op de stoep bij de Royal Bank of Scotland

Ooit waren bankiers het toonbeeld van degelijkheid en betrouwbaarheid. Die tijd lijkt voorbij. Nee, het is nog erger. “Bankiers zijn de dictators van het Westen”.

Dat is althans de ongezouten mening van Robert Fisk. De Midden-Oosten commentator van de Britse krant The Independent vergelijkt banken en rating agencies in het Westen met de despoten en emirs van het Midden-Oosten. De Mubaraks en de Ben Ali’s, de Gadaffi’s en de Assad’s dachten allemaal dat zij de eigendomsrechten van hun landen bezaten. Zij dachten dat Egypte toebehoorde aan de BV Mubarak en Libië aan de BV Gadaffi & zonen. Als de Arabische Lente iets wil bewijzen dan is dat deze landen toebehoren aan de bevolking en niet aan de dictators.

Fisk gaat verder met zijn gewaagde parallel:  “Net als de Mubaraks en de Bel Ali’s geloofden  de banken – en geloven zij nog steeds – dat zij de eigenaren zijn van hun landen.” Goldman Sachs en Royal Bank of Scotland – huisbankier van de Nederlandse Staat – zijn volgens Fisk de Mubarak en de Ben Ali van de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk. De hebzucht van deze banken overtreft de roofzucht van de Arabische dictators. Het Westen heeft zijn eigen dictators gecreëerd, maar anders de Arabieren kunnen we hen niet verjagen, aldus Fisk. Ze zijn too big to fail.

De bijtende metafoor van Robert Fisk is natuurlijk een beetje over de top. Maar is het helemaal onwaar?  Frappant is dat ook Joris Luyendijk, ooit ook Midden-Oosten correspondent,  in zijn antropologische observaties van de Londense bankwereld tot gelijksoortige conclusies komt. “Landen zijn de gijzelaar van hun banken geworden.” Vroeger hadden landen een paar banken. Nu bezitten een paar banken een land.

Zijn de Nederlandse bankiers ook zulke hebzuchtige dictators? Nee, althans niet in vergelijking met gretig graaiende handelsbanken in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk. De ene bank is de kennelijk de andere niet. Maar ook hier zijn er banken die investeren in controversiële wapens, speculeren met voedselprijzen, dictators als klant hebben en verdienen aan milieubederf.

Zoals bevolkingen hun dictators verdrijven zo kunnen klanten hun banken de wacht aanzeggen. Deze week bestaat de Eerlijke Bankwijzer drie jaar. IKV Pax Christi werkt binnen de Eerlijke Bankwijzer samen met andere organisaties aan transparantie binnen de financiële sector. Klanten kunnen zo hun bank tot de orde roepen. De eerlijke bankwijzer is de rating agency van de Nederlandse bankwereld.

In het Midden- Oosten bleek het verlangen naar vrijheid sterker dan de angst voor dictators. In het Westen is zo’n revolutie ook mogelijk. Zodra het verlangen naar een rechtvaardige en duurzame samenleving van klanten sterker is dan de macht van banken. Gelukkig hebben sommige banken de boodschap begrepen. Er zijn ook bankiers die het verlangen delen. Kijk eens op de Eerlijke Bankwijzer en doe mee aan de revolutie!

Het Midden Oosten Vredesproces is dood (Julie McLaughlin)

Diep bedroefd en tot onze grote ontsteltenis geven wij kennis dat het Midden Oosten Vredesproces, roepnaam MOVP, is overleden. Na een moeizaam bestaan en een lange lijdensweg is er een lang verwacht einde gekomen aan het belofterijke bestaan van MOVP. 

Vanaf het moment dat MOVP in 1993 het levenslicht zag, waren de verwachtingen hooggespannen. MOVP vertegenwoordigde voor velen de hoop op een rechtvaardige vrede, waar al zolang op was gewacht.

MOVP had tijdens zijn leven een duidelijk en haalbaar doel voor ogen. Maar het was vanaf de geboorte voor iedereen duidelijk dat MOVP voor het bereiken van dit ideaal afhankelijk was van de steun van anderen. Van de mensen die belang zeiden te hebben in het ideaal van MOVP. Van de mensen die MOVP op de wereld hebben gezet. Van ons allemaal.

Die steun heeft het MOVP in ruime mate ontvangen. Op papier wel te verstaan. Want op vitale momenten stond MOVP er alleen voor. Dan bleek dat belanghebbenden en vrienden over onvoldoende moed en daadkracht beschikten. Mede daardoor was de dood van MOVP onafwendbaar.

De mensen die MOVP op de wereld hebben gezet, hebben het zieltogende bestaan van MOVP tot het uiterste gerekt. Ook toen het MOVP al in coma was geraakt ondernamen zij keer op keer reanimatiepogingen. Daarmee wekten zij tegen beter weten in hoop op een levensvatbaar bestaan. Maar na een lang en – zeker in de laatste jaren – zieltogend bestaan is MOVP nu dan toch onherroepelijk ingeslapen.

Desondanks blijven sommige nabestaanden hopen op een wonder. Zij blijven praten over MOVP alsof hij daardoor weer tot leven gewekt kan worden. Met die hoop dragen zij enkel bij aan mythevorming. Alsof MOVP vele vrienden had. Maar MOVP is in eenzaamheid ingeslapen. Hij meende vele vrienden te hebben maar die faalden als het er echt op aan kwam bij te dragen aan het doel dat MOVP voor ogen had. Met de ontkenning van het overlijden lijken de vrienden van MOVP hun eigen falen te ontkennen.

MOVP heeft zich nooit kunnen verzoenen met het gegeven dat er partijen zijn die zijn levensdoel niet deelden en obstructie bleven plegen. MOVP laat een leegte achter. Wij weten niet hoe wij verder moeten. Hij is in stilte begraven. Moge hij rusten in vrede.

Een dergelijke rouwadvertentie had ik graag willen plaatsen. De Israëlische premier Netanyahu bezoekt zijn trouwe bondgenoot Nederland. Na afloop van dit bezoek zullen Netanyahu, onze premier Rutte en Minister Rosenthal weer gloedvolle woorden wijden aan het Midden-Oosten Vredesproces. Maar MOVP is niet meer. Alleen de mythe leeft voort.

Premier Rutte bezoekt Kunduz (foto ANP/Evert-Jan Daniëls)

De Tweede Kamer moet de eigen besluitvorming rond de politietrainingsmissie in Kunduz evalueren. Dat is geen eis van IKV Pax Christi maar een besluit van de Tweede Kamer zelf. Het lijkt er op dat de Tweede Kamer dit goede voornemen is vergeten. Tijd voor een wake up call!

Even het geheugen opfrissen. De commissie-Davids onderzocht in 2009-2010 de politieke steun van Nederland aan de Irak-oorlog. Tijdens het politieke debat over het rapport van Davids c.s. eiste de oppositie het vertrek van Balkenende en een parlementaire enquête. De regering kon maar nipt een crisis voorkomen.

De toenmalige regeringspartijen CDA, PvdA en Christen Unie dienden een motie in. Het was beter geweest het onderzoek naar de besluitvorming over politieke steun aan de Irak-oorlog in een eerder stadium te verrichten, stelde de motie. En we moeten lessen trekken voor de toekomst. Daarom zal “in de toekomst altijd binnen één jaar na een besluit over politieke steun en/of een militaire bijdrage aan substantiële missies een parlementaire evaluatie over de besluitvorming plaatsvinden”.

Een Kamermeerderheid, inclusief Groen Links en D’66, nam de motie aan en verzocht het Presidium, belast met de dagelijkse leiding van het parlement, de motie verder uit te werken. Sindsdien is het stil.

Oud-minister van Defensie Van Middenkoop had felle kritiek op de parlementaire besluitvorming rond de trainingsmissie naar Kunduz. Hij verweet de Tweede Kamer te “winkelen” in het regeringsbesluit tot uitzending van de politietrainingsmissie. Oppositiepartijen legden aanvullende eisen op tafel met betrekking tot de inhoud, duur en voorwaarden van de missie.

Deze aanvullende eisen kwamen voort uit politiek wensdenken maar bleken niet aan te sluiten op de weerbarstige praktijk van Afghanistan. Premier Rutten accepteerde niettemin de aanvullende eisen. Hadden Kamerfracties geëist dat Afghaanse politiemensen voortaan op klompen zouden moeten patrouilleren dan had de premier ook daarmee ingestemd.

Van Middenkoop voorspelde dat de regering de komende jaren “een beetje met de gebakken peren” zal zitten. Dat geldt natuurlijk ook voor de uitgezonden militairen die in Kunduz moet werken met de papieren werkelijkheid van Den Haag. Het is daarom van belang de effecten van de politieke besluitvorming op de operationele uitvoering van en het maatschappelijk draagvlak voor militaire missies kritisch te evalueren.

Het is deze week één jaar geleden dat de regering besloot deel te nemen aan de trainingsmissie in Kunduz. Vandaar deze wake up call aan de Tweede Kamer. Een oproep aan het parlement om lessen uit het verleden serieus te nemen.  Het is nog niet te laat voor een parlementaire evaluatie van de besluitvorming rond Kunduz.

Drone control room

Wij bevinden ons in een donkere kamer. Een piloot bestuurt met een joystick een onbemand maar bewapend vliegtuigje ergens boven Afghanistan. We zijn in een control room voor drones in de Amerikaanse staat Nevada. 

Computerschermen geven de piloot een beeld van de werkelijkheid meer dan 10.000 km ver weg. Naast de piloot zit een jonge vrouw, de sensor operator. Zij leidt de door de piloot afgevuurde raketten met lasers naar hun doelwit.

De communicatie tussen beiden verloopt zoals je dat in een operatiekamer mag verwachten. Volgens protocol en in alle rust. ”Lock-up target 5….pilot clear to engage white pick-up truck.”De twee werken hun pre-launch checklist af. Dan drukt een vinger een rode knop op de joystick.

Er valt een korte stilte. De mensen in de witte pick-up truck weten nog van niets. Maar wij weten beter. Wij horen: “3,2,1…impact.” Een steekvlam op het beeldscherm. De piloot complimenteert zijn collega:“excellent job.”

Het YouTube-filmpje duurt zo’n 2 minuten. De piloot en zijn operator maken dagen van 12 uur en vliegen vele missies. Eerlijk gezegd, ik weet niet eens of we hier kijken naar de werkelijkheid of naar een simulatie. Maar we krijgen in elk geval een beeld van een werkelijkheid die vervreemding oproept.

Oorlog per joystick. Het confronteert ons met dilemma’s en roept morele en juridische vragen op. Leidt deze vorm van oorlog tot morele onthechting waardoor militairen in hun controle kamers geen besef meer hebben van de menselijke gevolgen van militair geweld? Of confronteren de realistische computerbeelden de piloten en hun operators juist meer dan ooit met de zichtbare gevolgen van hun acties? En hoe gaan de drone piloten en operators om met de “troubling disconnection” als zij na twaalf uur schieten op doelen en doden van vijanden naar huis rijden en twintig minuten later aan de eettafel het huiswerk met hun kinderen bespreken.

Leidt de chirurgische precisie van deze wapens tot minder burgerslachtoffers of juist tot meer gebruik van deze wapens in bevolkte gebieden, met alle gevolgen van dien? Voldoen de drones aan de eisen van het internationaal humanitair recht? Welk recht is er eigenlijk van toepassing als civiele verdachten van terrorisme met drones worden geëlimineerd? En is er eigenlijk wel sprake van voldoende controle en verantwoording?

Nederland wil, alle bezuinigingen ten spijt, ook vier onbemande vliegtuigen aanschaffen. Vooralsnog dragen deze onbemande vliegtuigen geen wapens. Maar “indien in de toekomst alsnog een behoefte als wapendrager wordt geformuleerd” dan zijn de vliegtuigjes daarvoor geschikt, zo liet Minister Hillen afgelopen december in een brief aan de Tweede Kamer weten. Oorlog per joystick wil Hillen kennelijk niet uitsluiten.

Voordat we deze donkere kamer in gaan moet de Tweede Kamer en de samenleving zich bezinnen op de morele, juridische en politieke dilemma’s van oorlog per joystick.  Of zwijgen wij die dilemma’s liever dood?

Twee jonge mannen in het Syrische Kafranbel houden een handgeschreven oproep voor de camera van een fotograaf. “Blijf kijken – wij bloeden.” Eén van hen heeft een jong meisje op zijn schouders. Misschien is het zijn dochter die haar armen hoog de lucht in steekt. Haar vingers maken het V-teken. Zij kijken in de camera. Ogen moe maar vastberaden.

Blijf kijken. Deze vreedzame activisten richten zich direct tot ons, tot jou en mij. Tot  politieke leiders en journalisten in het vrije westen. Kijk niet weg. Wees niet onverschillig. Wees niet bang. En weet dat wij bloeden.

De Syrische bevolking protesteert nu al maanden voor een vrij en verenigd Syrië. Hun verlangen naar vrijheid is groter dan hun angst voor repressie. Zij blijven de straat op gaan. Ondanks beschietingen door tanks en militairen. Ondanks arrestaties en martelingen. Ondanks de nu al meer dan 5.000 doden.

De internationale gemeenschap heeft zich met de nodige moeite verenigd achter sancties tegen het Syrische regime. Verdere stappen stranden vooralsnog op gebrek aan consensus en vetorecht van Rusland en China. De Arabische Liga heeft 60 waarnemers naar Syrië gezonden. Met hun aanwezigheid is de opstand geïnternationaliseerd. Het geweld is niet getemperd maar de opstand lijkt aan vastberadenheid te winnen.

De internationale media heeft inmiddels betrekkelijk weinig aandacht voor de vrijheidsstrijd in Syrië. De Arabische lente in Egypte was heet. De opstand in Libië spannend. Maar de vrijheidsstrijd in Syrië duurt kennelijk te lang. En zonder bewegende beelden is er geen aandacht van de media.

Blijf kijken. De Syrische bevolking lijkt te beseffen dat de aandachtsboog van de internationale gemeenschap beperkt is. Hun enige optie is doorgaan op de lange weg van vreedzaam en verenigd protest. Deze weg lijkt lang en zwaar en er vallen slachtoffers. Maar, zo stelt de Syrische auteur en vertaler Tha’ir Deeb die in 1987 in Syrische gevangenschap is gefolterd, deze weg is welbeschouwd de kortste weg en vergt het geringste aantal slachtoffers.

Het minste dat de internationale gemeenschap kan doen is niet wegkijken. Er is politiek leiderschap nodig voor het verder aanscherpen van sancties. Voor het verhogen van de druk op de 3600 sleutelfiguren (0,02% van de Syrische bevolking!) die de machtsbasis van het regime vormen. Voor het versterken van de Syrische politieke oppositie. Voor het ondersteunen van de initiatieven van de Arabische Liga. Voor het vrijlaten van alle gevangenen. Voor het toelaten van journalisten.

Blijf kijken. Dat is ook een oproep aan ons. Het minste dat we in 2012 kunnen doen is niet wegkijken. Onze regering vragen alles te doen wat mogelijk is en dat is meer dan nu gebeurt. Onze kranten en televisieomroepen vragen meer oog te hebben voor het bloeden van de Syrische bevolking. Voor hun strijd voor een vrij en verenigd Syrië. Blijven kijken.

Mahmoud Zarog Massoud met een foto van zijn omgekomen vrouw

Wat was de NAVO na beëindiging van de luchtcampagne boven Libië enthousiast. Dit was een bijna vlekkeloze missie. Een model luchtoorlog. Een voorbeeld voor toekomstige operaties. “Wij hebben deze operatie zeer zorgvuldig uitgevoerd, zonder bevestigde burgerslachtoffers” meldde NAVO-chef Rasmussen trots.

Afgelopen week prikte de New York Times deze mythe door. Bezoeken aan door de NAVO bestookte doelwitten in Libië en interviews met overlevenden, medici en getuigen laten een heel ander beeld zien. De New York Times meldt dat er ten minste 40 en mogelijk meer dan 70 burgerslachtoffers zijn gevallen. En dit is maar een beperkt beeld. Overlevenden en artsen verwijzen in hun verhalen naar andere plekken waar burgerslachtoffers zijn gevallen.

Realisten zullen er op wijzen dat burgerslachtoffers nu eenmaal onvermijdelijk zijn in een oorlog. Deze slachtoffers staan te boek als “collateral damage”, bijkomende schade. Een afschuwelijke term. Een eufemisme dat het menselijke drama van onschuldige slachtoffers maskeert. Mensen die niets te verwijten valt, enkel dat zij op het verkeerde moment op de verkeerde plaats waren.

Maar zijn deze burgerslachtoffers werkelijk onvermijdelijk? Het internationaal humanitair recht legt beperkingen op aan militair geweldgebruik. Dit geweld moet proportioneel zijn en onderscheid maken tussen burgers en combattanten. Bovendien zijn voorzorgmaatregelen verplicht zodat burgers de kans krijgen zich uit de voeten te maken.

Deze beginselen uit het oorlogsrecht blijken in de weerbarstige realiteit soms moeilijk toe te passen. Zo is het onderscheid tussen burgers en militairen in burgeroorlogen moeilijk vast te stellen. En ondanks alle technologie is het niet te zien of er zich burgers bevinden in het gebouw dat op de doelwitlijst van een piloot staat. Niemand beweert dat NAVO-piloten onzorgvuldig te werk gaan. De NAVO heeft zich zelfs ingespannen om burgerslachtoffers te voorkomen. Maar is dat voldoende? Naar mijn oordeel niet.

De “rules of engagement” bedoeld om burgerslachtoffers te voorkomen worden steeds onverdraaglijk laat aangescherpt. In Afghanistan duurde het tot de zomer van 2007 voordat de NAVO besloot minder zware bommen te gebruiken. “Als er een bom van 250 kilo vanuit een vliegtuig wordt gedropt in plaats van een bom van 500 kilo, dan zal het aantal onschuldige slachtoffers enorm schelen” zei De Hoop Scheffer, de voorganger van Rasmussen. Tja.

En ook in Libië besloot de NAVO pas na de onderzoekingen van de New York Times zijn tactiek te herzien. De NAVO zal niet langer doelwitten binnen enkele minuten na een eerste aanval opnieuw bestoken. Want juist dan vallen er slachtoffers onder burgers die de gewonden helpen. Had de NAVO dat niet van te voren moeten weten?

Tijdens de Uruzgan-missie zijn er ook burgerslachtoffers gevallen door Nederlands militair geweld. Het evaluatierapport spreekt van 50 – 80 burgerslachtoffers tijdens gevechten in Chora in 2007. Wij weten dat omdat er onderzoek naar is gedaan. En op basis van dat onderzoek is vastgesteld dat de beginselen van het oorlogsrecht niet zijn geschonden.

Maar we weten niet of er in de periode 2006 – 2010 nog meer burgerslachtoffers zijn gevallen door Nederlands militair geweld. De auditdiensten van betrokken ministeries spreken over “een onevenwichtigheid ten aanzien van burgerslachtoffers”.

“Het uitvoeren van onderzoek in gevallen waarbij mogelijk burgerslachtoffers zijn gevallen komt mede voort uit internationale verplichtingen inzake registratie van burgerslachtoffers” staat er te lezen in het evaluatierapport van de Uruzgan-missie.  Als de identificatie, registratie en compensatie van onschuldige burgerslachtoffers een internationale verplichting is dan moet de Nederlandse krijgsmacht wel over adequate procedures daarvoor beschikken. Anders blijft het zicht op burgerslachtoffers beperkt en onvolledig. Dan is ook niet vast te stellen of het internationaal humanitair recht is nageleefd of geschonden. En dan blijven eventuele slachtoffers zonder naam vergeten.

Tenzij journalisten hun werk doen. In Libië liet Mahmoud Zarog Massoud de New York Times de keuken zien waar hij en zijn vrouw verbleven toen een luchtaanval zijn huis trof. Zijn vrouw Aisha werd gedood. De bloedsporen zitten nog op de vloer en de muren. “Wij hadden nooit gedacht dat de NAVO ons huis zou aanvallen”. De NAVO weigert commentaar te geven en wil geen onderzoek verrichten.

Václav Havel behoorde tot de meest moedige en uitgesproken leden van de Oost Europese dissidenten. Hij was de woordvoerder van Charta ’77. Arrestaties en gevangenschap braken niet zijn verzet tegen onderdrukking, niet zijn geloof in de waarheid, niet zijn hoop,

IKV Pax Christi heeft het gedicht “De weg van de hoop” opgenomen in haar strategisch meerjarenplan 2010 – 2015 en in haar subsidieaanvraag voor het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Allereerst natuurlijk als expressie van inspiratie voor IKV Pax Christi en haar medewerkers. Misschien ook wel als herinnering aan de tijd dat de Nederlandse Minister van Buitenlandse Zaken zich verzette tegen de uitreiking van de Erasmusprijs aan Havel, die de prijs zag als steun aan Charta ’77 en dat vond de Minister een “politiek delicate zaak”. En misschien ook wel als protest tegen een doorgeslagen cultuur waarin alles lijkt te draaien om meetbare resultaten.

Heeft “De weg van de hoop” in deze tijd zijn betekenis verloren? Ik denk het niet. Ik hoop het niet. De weg van de hoop kan nog steeds een wegwijzer zijn voor het maatschappelijk middenveld in Nederland dat zoekt naar nieuw elan, naar betekenisgeving die verder gaat dat logframes en dieper steekt dat resultaattabellen. De weg van de hoop is een herinnering aan het gegeven dat non-gouvernementele organisaties voortkomen uit de politieke emancipatie van burgers ten opzichte van machthebbers en de staat. De weg van de hoop kan nog steeds mensen inspireren om zich te engageren. Omdat het zinvol is, omdat het goed is.

Daarom ter nagedachtenis aan Václac Havel nog één keer de weg van de hoop:

De weg van de hoop.

Diep in onszelf dragen we hoop:
als dat niet het geval is,
is er geen hoop.

Hoop is de kwaliteit van de ziel
en hangt af
van wat er in de wereld gebeurt.

Hoop is niet te voorspellen of vooruit te zien.
Het is een gerichtheid van de geest,
een gerichtheid van het hart,
voorbij de horizon verankerd.

Hoop
in deze diepe krachtige betekenis
is niet het zelfde als vreugde
omdat alles goed gaat
of bereidheid je in te zetten
voor wat succes heeft.

Hoop is ergens voor werken
omdat het goed is,
niet alleen omdat het kans van slagen heeft.

Hoop is niet hetzelfde als optimisme
evenmin overtuiging
dat iets goed zal aflopen.
Wel de zekerheid dat iets zinvol is
afgezien van de afloop,
het resultaat.

Václav Havel
5 oktober 1936 – 18 december 2011