Bommen op ISIS in Syrië? Tien klemmende vragen aan ministers Hennis en Koenders

the-us-led-air-war-against-isis-is-failing

Langzaam maar zeker lijkt de Nederlandse deelname aan de bombardementen tegen ISIS in Syrië dichterbij te komen. Defensie is er klaar voor. Een meerderheid in de Tweede Kamer kan niet wachten. Alleen Buitenlandse Zaken aarzelt nog.

De Artikel-100 brief, waarmee de regering de Kamer informeert over de Nederlandse deelnamen aan het bombarderen van ISIS in Syrië, lijkt een kwestie van dagen. Maar bombarderen is nu typisch iets waarmee een regering niet over één nacht ijs moet gaan. Daarom heeft PAX tien klemmende vragen geformuleerd voor de ministers Hennis en Koenders. Vragen waarin complicaties en voorwaarden besloten liggen die onvermijdelijk moeten meewegen in de afweging en besluitvorming over eventuele deelname. Een besluit dat hieraan voorbij gaat, is ronduit roekeloos.

Wat is het realistische en concrete doel dat Nederland met het bombarderen van ISIS nastreeft? Evaluaties van missies zoals naar Uruzgan en ook de AIV wijzen er op aan dat de doelstellingen van militaire missies vaak veel te weinig concreet en veel te pretentieus zijn omschreven. Dat staat het succes, de monitoring en de evaluatie van een militaire missie in de weg. Helaas kenmerkte ook de Nederlandse deelname aan het bombarderen van ISIS in Irak zich door een gebrek aan concrete en realitische doelstellingen.                                            

Van welke internationaal breed gesteunde eenduidige, consistente en lange termijn strategie zijn de bombardementen van ISIS in Syrië onderdeel? Zonder politieke strategie zal een militaire missie in Syrië niet leiden tot een duurzame oplossing van de oorlog in Syrië, en daardoor onherroepelijk tekort schieten of ronduit mislukken. Geheel terecht gaven de ministers eerder aan dat de strijd tegen ISIS alleen succesvol kan zijn indien ook gewerkt wordt aan de structurele oplossing van de problemen in Irak en de Syrische burgeroorlog. Dit is alleen te bereiken met een gezamenlijke visie vanuit de internationale gemeenschap. Die gemeenschappelijke visie ontbreekt echter. Sleutellanden als de VS, Rusland, Turkije, Iran, Saoedi-Arabië en ook de conflictpartijen in Syrië laten zich tot nu toe echter leiden door elkaar uitsluitende belangen.

Hoe gaan de bombardementen bijdragen aan de bescherming van burgers tegen oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid? Dit is nu de meest dringende vraag. Burgers vluchten voor het oorlogsgeweld en door het gebrek aan toekomstperspectief in Syrië. Bombardementen van alleen ISIS nemen de grondoorzaken van de vluchtelingencrisis niet weg. Het effectief beschermen van burgers tegen oorlogsmisdaden en een structurele politieke oplossing voor de oorlog in Syrië moeten prioriteit krijgen.

Kan ISIS in Syrië met bombardementen worden verslagen? Tot nu toe hebben de luchtaanvallen op ISIS in Irak en Syrië weinig opgeleverd, al is de uitbreiding van de invloedssfeer van ISIS in Irak en Syrië beperkt gebleven. Toch slaagt ISIS er nog steeds in gebieden te controleren en zelfs uit te breiden. De weinige successen van de coalitie tegen ISIS zijn te danken aan de combinatie van luchtaanvallen en de aanwezigheid van grondtroepen. ISIS is met alleen bombardementen niet te verslaan. De training van Syrische rebellen is uitgelopen op den fiasco, de Koerdische troepen zijn maar in een beperkt gebied actief.

Wat zijn de gevolgen van de Russische militaire aanwezigheid? Satellietbeelden hebben de aankomst van Russische tanks, pantservoertuigen, helikopters, drones en ander militair materieel in Latakia (Syrië) bevestigd. De Russische aanwezigheid verandert de situatie fundamenteel. Moskou lijkt aan te sturen op een alternatieve anti-ISIS coalitie die de positie van Assad en de belangen van Poetin versterkt, en de mogelijkheden voor het Westen om de Syrische oppositie te steunen eerder kleiner dan groter maakt. Een heroverweging van de strategie in Syrië en tegen ISIS lijkt daarmee onvermijdelijk.

Zijn we voldoende voorbereid op oorlogsvoering met meerdere fronten in andere landen? ISIS hanteert een internationale strategie om zijn positie in Syrie en Irak te versterken. ISIS heeft inmiddels steunverklaringen ontvangen van 35 verwante groepen in het Midden-Oosten, Noord-en West-Afrika en Centraal-Azië. Dit roept de vraag op of de internationale coalitie tegen ISIS voldoende voorbereid is op de gevolgen van zogeheten asymmetrische oorlogsvoering: strijd op meerdere fronten in verschillende landen.

Hoe krijgen het parlement en de samenleving een goed beeld van de strijd tegen ISIS? Militaire analisten in de VS stellen dat hun rapporten over ISIS stelselmatig zijn gemanipuleerd waardoor een te positief beeld geschetst wordt van de strijd tegen ISIS en Al Nusra, de Al Qaeda tak in Syrië. De analisten hebben een veel pessimistischer beeld van de militaire strijd tegen en de kracht van ISIS. Dit roept ernstige vragen op die ook relevant zijn voor de Nederlandse besluitvorming.

Hoe wordt voorkomen dat onschuldige burgers slachtoffer worden van de bombardementen tegen ISIS? De bombardementen van de coalitie tegen ISIS eist een onrustbarend groeiend aantal burgerslachtoffers. ISIS heeft zich in reactie op de bombardementen meer teruggetrokken in steden. Het bombarderen van ISIS in dichtbevolkte gebieden is in strijd met het Internationaal Humanitair Recht. De internationale coalitie, inclusief Nederland, is onvoldoende transparant en legt onvoldoende publieke verantwoording af over mogelijke burgerslachtoffers. Een methodiek voor het identificeren van burgerslachtoffers zoals werd gehanteerd bij de ISAF-missie, ontbreekt.

Wat zijn de onbedoelde bijeffecten van de bombardementen van ISIS en hoe zijn deze te verminderen? De bombardementen van de coalitie richten zich ook op het vernietigen van de financiële inkomstenbronnen van ISIS. Dit blijft echter niet zonder bijeffecten. In door ISIS gecontroleerde gebieden kon de lokale bevolking nog gebruik maken van olie en brandstof. De bombardementen hebben hier een einde aan gemaakt. Om in hun levensonderhoud te voorzien zien families in door ISIS gecontroleerde gebieden zich meer en meer gedwongen hun kinderen te laten vechten aan de zijde van ISIS: de terreurgroep betaalt een maandelijkse soldij van $ 400,-

Wat doet de internationale coalitie voor Syrië en Irak wanneer ISIS verdreven is? Deelname aan de bombardementen tegen ISIS betekent ook: meewerken aan stabiliteit en wederopbouw in de periode na de oorlog, aan de opbouw van lokaal bestuur, aan vrede en verzoening. In Libië heeft de internationale coalitie die verantwoordelijkheid destijds niet genomen. Hierdoor ontstond een politiek vacuüm dat tot de dag van vandaag voortduurt, met alle gevolgen van dien.

Lichtpunt in de vluchtelingencrisis

image-5250343

“Geconfronteerd met de omvang van de problemen die het nieuws naar voren brengt, kan een individueel initiatief ineens banaal en onzinnig lijken. (…) Het nieuws kan ons het gevoel bezorgen dat we niets voorstellen in een wereld die niet te verbeteren valt en in essentie een chaos is.” Deze woorden van Alain de Botton zijn herkenbaar. Zeker tijdens deze vredesweek die plaatsvindt tegen de achtergrond van oorlog en vluchtelingen.

Toch is dat beeld van een eindeloos onverschillige en wrede wereld die niet te verbeteren valt een mythe. Natuurlijk valt de wreedheid van de oorlog in Syrië en zoveel andere landen niet te ontkennen. Dat geldt ook voor de onverschilligheid en onmacht waarmee politieke leiders daarop reageren. Maar daarmee is niet alles gezegd.

Europa heeft veel te lang de ogen gesloten voor de oorlog in Syrië en de deur voor de vluchtelingen dichtgehouden. Maar de ogen en poorten van Europa zijn nu geopend. Volgens The Economist gaven twee krachten de doorslag. Het wakker geschud moreel geweten en de politieke moed van Angela Merkel.

Angela Merkel speelt in Europa onmiskenbaar een voorhoede rol. Maar in Duitsland reageert zij ook op wat er in de samenleving leeft. Begin september was de steun voor het accepteren van meer vluchtelingen in Duitsland gestegen tot 59%. En maar liefst 96% meende dat mensen op de vlucht voor oorlog en vervolging recht hebben op asiel. Die verbondenheid en solidariteit van burgers gaven een impuls aan het politiek leiderschap van Angela Merkel.

En als ik mij niet vergis is er ook in Nederland een kentering in de publieke opinie merkbaar. BN’ers pleiten in de Telegraaf voor een ruimhartige opvang van vluchtelingen. Bisschoppen roepen parochies op tot hulp aan vluchtelingen. Burgers uiten tijdens informatieavonden zorgen maar geven ook aan dat vluchtelingen nu eenmaal niet op straat kunnen slapen. Burgemeesters en wethouders stellen binnen 24 uur noodopvang ter beschikking. Studenten missen hun sporthal maar helpen bij het klaarzetten van bedden. Buurtbewoners heten vluchtelingen welkom. Vredesambassades ontplooien tijdens deze vredesweek honderden initiatieven.

Al deze individuele initiatieven in de samenleving zijn banaal noch onzinnig. Zij vormen een politiek relevante uiting van verbondenheid en solidariteit. En het zijn juist die krachten die politici oproepen en aanzetten tot politieke moed. Deze uitingen van humaniteit vormen de lichtpunten in Europese politieke crisis over de opvang van vluchtelingen.

Die politieke moed uit zich in Nederland nog maar schuchter en schoorvoetend. Maar toch is er ook in Nederland iets veranderd. Het is politiek onvermijdelijk geworden dat Nederland fair bijdraagt aan de herverdeling van vluchtelingen in Europa. Dat Nederland zich nog meer inspant voor een veilige opvang in de regio met uitzicht op onderwijs en werk. Even onvermijdelijk is dat Nederland als toekomstig voorzitter van de EU veel meer prioriteit geeft aan het bereiken van een politieke en rechtvaardige oplossing van de oorlog in Syrië.

Dat zo broodnodige politieke leiderschap moet zich uiteraard niet beperken tot het welkom heten van vluchtelingen. Politici moeten ook de begrijpelijke zorgen over de komst van vluchtelingen serieus nemen. Want alleen dan kunnen de even broodnodige verbondenheid en solidariteit op peil blijven.

De individuele initiatieven van mensen maken dus weldegelijk een verschil. Het is niet zo dat daardoor de vrede in Syrië uitbreekt of vluchtelingen vanzelf een veilig onderkomen vinden. Maar zonder al die uitingen van verbondenheid en solidariteit zullen politieke leiders in Europa niet over hun eigen schaduw springen.

Ook als column gepubliceerd op One World.nl

Buma: hoe komen we voorbij de loze belofte?

A damaged building is pictured at a site hit by what activists said were two barrel bombs dropped by forces loyal to Syria's President Bashar al-Assad in al-Katerji district in Aleppo May 18, 2014. REUTERS/Hosam Katan (SYRIA - Tags: POLITICS CIVIL UNREST CONFLICT)

In de Tweede Kamer lijkt inmiddels een meerderheid voor het bombarderen van ISIS in Syrië. Die gretigheid is frappant. Al was het maar omdat ISIS floreert op de puinhopen van eerdere mislukte militaire interventies. Toch heeft de internationale gemeenschap een verantwoordelijkheid Syrische burgers waar mogelijk te beschermen tegen oorlogsmisdaden.

In zijn laatste rapportage over Syrië spreekt de VN secretaris-generaal over “tienduizenden dode, gewonde en ontheemde burgers.” Ze zijn slachtoffer van beschietingen en aanvallen door niet-statelijke gewapende groeperingen en bombardementen, waaronder met vaatbommen, door regeringstroepen. In de afgelopen maand augustus vielen er 2.040 slachtoffers waarvan naam, datum en plaats bekend zijn. Daaronder waren 1.493 (=73%) burgers. Het oorlogsgeweld in Syrië maakt al lang geen onderscheid meer tussen burgers en combattanten en richt zich steeds meer op burgers.

De internationale gemeenschap heeft een verantwoordelijkheid om collectief, tijdig en beslist op te treden tegen oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid. In uiterste omstandigheden en onder restrictieve voorwaarden kan militair geweld noodzakelijk en acceptabel zijn om burgers effectief te beschermen tegen deze internationale misdaden. CDA-leider Buma heeft dus een punt als hij stelt dat het “principieel uitsluiten [van militair geweld] of er maar niet over praten” niet langer kan. Maar daarmee is lang niet alles gezegd. Er zijn vier majeure problemen die Buma c.s. gemakshalve uit de weg gaan.

Buma laat de voornaamste dader ongemoeid. In augustus vielen er 1.213 burgerslachtoffers door het geweld van Assad en 117 burgerslachtoffers door ISIS. De oproep tot het bombarderen van enkel ISIS gaat voorbij aan de voornaamste en primaire oorzaak van het humanitair drama in Syrië: Assad. Met “ISIS-only” speelt Buma zowel Assad als ISIS in de kaart.

Buma heeft geen scherp geformuleerd doel voor ogen. Hij wil de bron van de vluchtelingencrisis aanpakken. Hij wil ISIS bombarderen. Hij wil veilige havens voor ontheemden in Syrië, Irak en Libië. De koppeling tussen het bombarderen van ISIS en de vluchtelingencrisis in Europa is hoogst ongelukkig. Het moet niet over onze problemen met vluchtelingen gaan maar over de problemen van mensen die vluchten voor oorlogsgeweld. Bovendien wijzen evaluaties van eerdere militaire missies er op dat ambitieuze en impressionistisch omschreven doelen een recept voor mislukking zijn.

Buma ontbeert een breed gedragen politieke strategie. De oorlog in Syrië en Irak vergt uiteindelijk geen militaire maar een politieke oplossing. Dat veronderstelt overeenstemming tussen actoren in Syrië en landen in de regio (o.a. Turkije, Saoedi-Arabië en Iran) en daar buiten (o.a. VS en Rusland). Vooralsnog laten deze partijen zich leiden door elkaar uitsluitende belangen. De geschiedenis leert dat onze militairen zonder politieke strategie de oorlog misschien niet verliezen maar ook niet kunnen winnen. Je kan Syrië niet naar vrede bombarderen.

Buma blijft onverantwoord vaag over de benodigde middelen. Alleen al een veilige haven in Syrië vergt, afhankelijk van de locatie en de omvang, een ongekend grote en langdurige presentie van luchtsteun en grondtroepen. En die grondtroepen zijn er niet. Een oproep voor een veilige haven moet wel aan de realiteit zijn getoetst en mag niet voorbijgaan aan de onverbiddelijke lessen van Srebrenica.

Buma heeft met andere woorden de belangrijkste daders nog niet in het vizier, nog geen duidelijk doel voor ogen, nog geen strategie voor handen en nog geen idee van de benodigde middelen. Zonder verdere onderbouwing blijft zijn oproep een loze belofte.

Is daarmee alles gezegd? Nee. Buma heeft namelijk ook gelijk. Het humanitair drama in Syrië dwingt ons de grenzen van het mogelijke op te zoeken en op te rekken. We moeten elke reële mogelijkheid voor het beschermen van burgers tegen internationale misdaden aangrijpen. We moeten elke (ook militaire) optie serieus onderzoeken en overwegen. Maar wel op voorwaarde dat deze onderbouwd bijdraagt aan de effectieve bescherming van burgers en een politieke oplossing dichterbij brengt.

En misschien moeten we daarbij onder ogen zien dat alleen kleine stappen vooruit mogelijk zijn. Het verminderen en vervolgens voorkomen van bombardementen van burgerdoelen in een beperkte bufferzone aan de grens tussen Syrië en Turkije kan zo’n kleine stap zijn. Een stap die bescheiden bijdraagt aan de bescherming van burgers en aan een begin van een nieuw Syrië. Misschien moeten we die mogelijkheid verder onderzoeken. Misschien moet het debat dat Buma zoekt zich daarop richten.

Naast Aylan dreigen ook de Europese waarden te stranden

aylan-kurdi-2015

Het beeld van het levenloze lichaam van Aylan Kurdi is voor altijd op ons netvlies geëtst. Drie jaar oud was hij nog maar. Geboren in Syrië en op de vlucht voor het oorlogsgeweld. Al in 2012 vluchtten zijn ouders uit Damascus naar Aleppo. Toen het geweld van Assad hen daar inhaalde trokken zij verder naar Kobani. En toen ISIS deze plaats binnenviel moesten zij opnieuw op de vlucht voor de oorlog.

De foto van Aylan in de branding, dat beeld van die kleine jongen in zijn rode t-shirt, zijn blauwe korte broek en zijn gymschoenen wordt iconisch genoemd. Iconen fungeren van oudsher als een venster op de eeuwigheid. De iconische foto van Aylan is vooral een venster op een schrijnende politieke realiteit en de morele nalatigheid om actie te ondernemen.

Dat politieke leiders in Europa en in Nederland geen pasklare oplossingen hebben voor de oorlog in Syrië, voor al die mensen die het oorlogsgeweld ontvluchten, dat valt hen niet aan te rekenen. De omvang en de complexiteit van deze crisis lenen zich niet voor simplistische oplossingen.

Wat politiek leiders wel valt aan te rekenen is het pijnlijke gebrek aan politiek leiderschap. Wat politiek leiders valt te verwijten is de angstvalligheid waarmee zij zoveel mogelijk vluchtelingen buiten de deur willen houden omdat zij bang zijn steun te verliezen onder hun kiezers, in hun partij en in de media.

Ook premier Rutte lijkt bevangen door de angst voor de electorale gevolgen van een meer humane opstelling. Zeker, premier Rutte toont zich oprecht geraakt door de beelden van Aylan. Maar op de vraag wat dit nu betekent voor het beleid antwoordt Rutte: “Ja, kijk, het vraagstuk van de migratie is van zo’n grote omvang, dit kunnen we niet oplossen met de bestaande instrumenten. We moeten dus komen tot een nieuwe aanpak. De Nederlandse regering is druk bezig om daar een standpunt over te bepalen, ook in de Europese discussie. Vervolgens zal het ook grotendeels Europees moeten gebeuren. Dit is zo groot, dit moeten we met elkaar doen in Europa. Met alle Europese landen. En deze foto, hoe verschrikkelijk ook, laat tegelijkertijd de noodzaak zien om het op deze manier aan te pakken.”

Frappant dat de premier Rutte in Aylan geen vluchteling maar een migrant ziet. Pijnlijk dat Nederland na maanden nog geen standpunt heeft. Veelzeggend, die verwijzing naar Europa waar de consensus zo ver te zoeken is. En hoe benepen klinken deze woorden in vergelijking met die van de Duitse premier Merkel: “Mensen die worden vervolgd en op de vlucht zijn voor oorlog moeten worden beschermd.” “Duitsland doet wat moreel en juridisch noodzakelijk is.”

Wat premier Rutte had kunnen en had moeten zeggen is dit: Nederland neemt tenminste 8.000 vluchtelingen op. Zij zijn welkom in Nederland. We zullen onze inspanningen voor humanitaire hulp voor de buurlanden van Syrië vergroten. En we gaan pleiten voor veilige en legale routes naar Europa voor mensen die moeten vluchten voor oorlogsgeweld en vervolging.

Het veilige Europa leek voor Aylan Kurdi zo dichtbij. Niet meer dan een paar honderd meter voor de kust gleed zijn hand uit die van zijn vader. En hij verdronk. Naast het lichaam van de kleine Aylan dreigen ook de Europese waarden te stranden. Als we nu niet in actie komen, wat hebben menselijke waardigheid en solidariteit dan nog voor betekenis?

Teken de oproep Verwelkom Vluchtelingen! van Amnesty International, Oxfam Novib en PAX.