De mysterieuze drijfveer en Trump

90

De eerste dag van de nieuwe Amerikaanse president begon al vroeg. Kort na 7 uur in de ochtend ontving hij de nucleaire codes in het presidentiële gastenverblijf Blair House aan Pennsylvania Avenue, dichtbij het Witte Huis. Militairen instrueerden de nieuwe president hoe hij de Amerikaanse kernwapens vanuit silo’s, bommenwerpers en onderzeeërs kan lanceren.

Over deze geheime militaire briefing is weinig bekend. Hij is vooral technisch van aard. “Zoals hoe je de afstandsbediening van je tv gebruikt”, zei de stafchef van president George Bush ooit. Maar juist deze briefing confronteert de aanstaande president met zijn enorme verantwoordelijkheid. Met de ultieme macht waarmee hij honderden miljoenen mensen kan doden.

De biograaf van president Clinton beschreef hoe dat voelt: “De man die straks bevelhebber is van de machtigste krijgsmacht ter wereld verschijnt…stil en meer ontnuchterd dan ik hem ooit had gezien.” En van president George Bush wordt gezegd dat hij na de briefing met tranen in de ogen Blair House verliet.

De druk van de nucleaire verantwoordelijkheid is “immens en eist enorme kalmte, oordeelsvermogen, terughoudendheid en diplomatieke vaardigheden” zo stelden de oud-militairen in een open-brief. “Hoe kan je hem de nucleaire codes toevertrouwen?”, waarschuwde president Obama nog tijdens de verkiezingen. “Dat kan niet.” Maar het ondenkbare is gebeurd. De ultieme macht ligt nu in handen van Trump.

De overhandiging van de nucleaire codes aan Trump markeert een nieuw tijdperk. De Venezolaanse econoom en ex-politicus Moisés Naím wist dit nieuwe tijdperk in zijn laatste boek ‘The End of Power?’ trefzeker te typeren. “Macht is nu makkelijker te krijgen, moeilijker te gebruiken, en makkelijker kwijt te raken”. Daar zal ook Trump snel achter komen.

Intussen zullen we er aan moeten wennen dat de wereld meer onvoorspelbaar, meer verdeeld en meer gevaarlijk is. De fundamentele vraag is: hoe gaan wij als burgers op deze onzekerheid reageren?

Populistische leiders bieden met hun hypnotische charme onzekere mensen een onmiddellijk te betrekken huis aan. Alles zal anders, beter worden. Angst voor de toekomst maakt plaats voor een nostalgisch verleden toen geluk nog heel gewoon was. Men hoeft enkel in de belofte van ‘eigen land, eigen volk eerst’ te geloven. Natuurlijk moet men voor dit tehuis een prijs betalen. De prijs is dat andere mensen buitengesloten en rechten verkwanseld worden. De prijs is dat men afstand neemt van eigen geweten en eigen verantwoordelijkheid en deze overdraagt aan de populistische leider.

De belofte van ‘America first’, een variant van deze belofte valt ook in Europese landen te horen, “is een misleidende manier om met de wereld om te gaan. Ze biedt mensen de illusie van een identiteit, van waardigheid en moraal, en maakt het tegelijkertijd gemakkelijker voor hen daarvan afstand te doen.”

Het citaat is afkomstig uit de essay ‘De macht van de machtelozen’ waarin Vaclav Havel zijn lezers een belangrijke les voorhoudt. Vrijheid en verantwoordelijkheid dienen we zélf te beheren in plaats van ze uit handen te geven aan een ideologie, staat of systeem – om te voorkomen dat onze individuele, gedeelde en onvervangbare menselijke waardigheid verloren gaat.

Trump beschikt met de nucleaire codes over een ultieme macht. Maar uiteindelijk ligt de macht bij mensen die zelf de vrijheid en de verantwoordelijkheid willen beheren. Dat veronderstelt burgerschap dat zich volgens Havel moet kenmerken door “de moed, de liefde voor de waarheid, het altijd waakzame geweten, de innerlijke vrijheid en de vrijwillig opgenomen verantwoordelijkheid voor de publieke zaak.”

In zijn dankwoord voor de Erasmusprijs sprak Havel woorden die vandaag niets van hun kracht hebben verloren: “Wij kunnen allen ook persoonlijk iets voor onze idealen opofferen. We kunnen allen die bijzondere, logische en tevens mysterieuze drijfveer aanwenden die zegt dat ieder van ons – hoe onbekend en machteloos ook – de wereld kan veranderen. Het mysterieuze van deze drijfveer is het onbegrijpelijke idee dat wie dan ook de aarde ‘in beroering’ kan brengen. De logica ligt daarin dat als ik niet, jij niet, hij niet besluit, als wij allen niet besluiten tot deze weg, er niets zal veranderen in de wereld waarin wij leven, die wij mede vormen en waarvoor wij verantwoordelijkheid dragen.”

Uiteindelijk ligt de ultieme macht in deze mysterieuze drijfveer. Dat is een hoopvolle gedachte maar ook een urgente opdracht. Voor de politiek, voor de samenleving maar vooral voor jou en mij.

 

“Wenken voor de bescherming van uw gezin en uzelf”

envelopfolders

Er hangt revolutie in de lucht. Deze week zal een meerderheid van ruim 100 van de 193 staten in de VN een resolutie aannemen die leidt tot juridisch verbod op kernwapens in 2017. De VS en andere kernwapenstaten zijn in paniek en voeren agressief campagne tegen zo’n verbod. De Nederlandse regering, gevangen tussen de Amerikaanse politieke druk en de wil van een meerderheid in de Tweede Kamer en de Nederlandse samenleving, aarzelt.

In 1961 ontvangen alle huishoudens een brochure in de bus. “Wenken voor de bescherming van uw gezin en uzelf.” De brochure geeft informatie over bombardementen, atoombommen, fall-out en bescherming.

De toonzetting is ernstig maar toch vooral geruststellend. Ernstig: “Reken er echter niet te vast op dat u tijdig door luchtalarm wordt gewaarschuwd. Als het kernwapen met een raket aankomt, is dit zelfs onmogelijk, (…) het is in dit geval dus waarschijnlijk, dat de explosie op een voor u volkomen onverwacht ogenblik plaatsvindt.”

Maar ook geruststellend. Alle hoop is niet verloren. “Maar dan krijgt u (…) nog de waarschuwing van de lichtflits, want die komt één tot enkele seconden voor de luchtdruk. Dat is zeker niet veel tijd, maar nog wel voldoende om onder een tafel, in een portiek of een greppel, of achter een boom te duiken.”

Wie denkt dat de risico’s van kernwapens inmiddels even achterhaald zijn als ‘de wenken voor de bescherming van uw gezin en uzelf’ vergist zich. Er zijn steeds meer landen die over kernwapens beschikken. Het besef van de catastrofale humanitaire consequenties van een (onbedoeld) gebruik van kernwapens is toegenomen. Uit recent onderzoek blijkt dat ook een ‘kleinschalige’ regionale kernoorlog kan leiden tot wereldwijde afkoeling van de temperatuur. Dat verstoort de voedselproductie voor jaren en bedreigt wereldwijd 2 miljard mensen met uithongering.

Ook is steeds duidelijker geworden dat kernwapens ook in vredestijd gevaarlijk zijn. De lijst met bijna-ongelukken en ongelukken met kernwapens is schrikbarend groot. En het gevaar dat kernwapens in handen kunnen vallen van terroristen is niet langer denkbeeldig. De ongerustheid over de veiligheid van kernwapens in een land als Pakistan spreekt boekdelen.

Nog steeds zijn er politieke argumentaties en militaire doctrines die stellen dat kernwapens bijdragen aan onze veiligheid. Maar deze redeneringen zijn zo langzamerhand net zo ongeloofwaardig als de ‘wenk’ bijtijds onder de tafel, in een portiek, achter een boom of in een greppel te duiken. Kernwapens met hun wereldwijde, onomkeerbare en rampzalige humanitaire consequenties kunnen geen burgers laat staan de mensheid als geheel beschermen. Alleen een juridisch verbod dat leidt tot afschaffing van kernwapens kan de wereld veiliger maken.

De kernwapenstaten hebben decennia lang onderhandelingen over kernontwapening gedomineerd. Plechtige beloftes om te komen tot een kernwapenvrije wereld zijn niet waargemaakt. Nog altijd zijn er wereldwijd 16.000 kernwapens. Daarvan staan er 1.800 op scherp, zij kunnen binnen minuten gelanceerd worden op een voor ons volkomen onverwacht ogenblik.

Ronduit zorgwekkend is dat kernwapenstaten miljarden willen investeren in de ontwikkeling van een nieuwe generatie kernwapens. Zo willen de VS de komende 30 jaar 1.000 miljard (!) dollar besteden aan modernisering van hun kernwapenarsenaal. Deze modernisering zal de drempel voor daadwerkelijk gebruik van kernwapens gevaarlijk verlagen.

Deze week zal er echter binnen de VN een historische revolutie plaatsvinden. Een meerderheid van staten zal een resolutie steunen die in 2017 zal leiden tot een internationaal verdrag dat kernwapens verbiedt. Amerikaanse diplomaten voeren agressief campagne tegen zo’n verbod. Ze wijzen daarbij op de oplopende spanningen met landen als Rusland en China. Deze argumentatie is echter ongeloofwaardig. De internationale verdragen die bacteriologische en chemische wapens verbieden zijn juist midden in de Koude Oorlog tot stand gekomen. Oplopende politieke spanningen verminderen niet maar onderstrepen juist het belang van een verbod.

Natuurlijk zal een internationaal juridisch verbod er niet onmiddellijk toe leiden dat kernwapenstaten afstand doen van hun wapens. Maar een breed ondertekend en geratificeerd verdrag zal bijdragen aan de de-legitimering en stigmatisering van kernwapens. Een juridisch verbod zal de politieke druk op onderhandelingen over kernontwapening sterk opvoeren. De publieke druk op banken en pensioenfondsen om niet te investeren en te beleggen in kernwapenproductie zal verder toenemen. Dat verklaart de agressieve tegencampagne van de VS, die zich daarmee aan dezelfde zijde schaart als kernwapenstaten als Rusland, China en Noord-Korea.

Intussen moet minister Koenders besluiten wat Nederland gaat stemmen. Het Rode Kruis, de ASN en PAX riepen de minister in een brief op in New York voor de resolutie te stemmen. Wat zal Nederland volgende week doen? Blijft de regering hangen in het achterhalen denken uit de tijd van ‘de bescherming van uw gezin en uzelf’? Daarmee blijft Nederland aan de verkeerde en achterhaalde kant van de geschiedenis staan. Of zal de regering inzien dat de tijd van afwachten voorbij is?

Banken investeren 1,5 miljard in kernwapenproducenten

banken-578Nederlandse banken verdienen geld aan producenten van kernwapens. Dat blijkt uit onderzoek van de Eerlijke Bankwijzer, waar IKV Pax Christi deel van uit maakt. Geen wonder dat de reputatie van banken steeds verder daalt.

Elke bankier moet tegenwoordig een moreel-ethische verklaring ondertekenen. Daarin verklaart de bankier plechtig dat “het belang van de klant centraal staat” en hij zijn “verantwoordelijkheid voor de samenleving kent.” Die moreel-ethische-verklaring is ingevoerd om het vertrouwen tussen banken, politiek en burgers te herstellen. Dat is hard nodig.

Banken zijn heus niet waardevrij of normloos. Sterker nog, uit het rapport blijkt dat 9 van de 10 banken in hun beleid de problematiek rondom kernwapens expliciet benoemen. Nummer 10, Delta Lloyd, kwam vlak na het afronden van het rapport met het goede nieuws dat ook zij haar beleid gaat wijzigen. Kennelijk  beseffen banken dus dat geld verdienen aan kernwapens simpelweg niet ok is. Maar de praktische naleving van principes laat echt te wensen over. Door uitzonderingen die banken maken op hun beleid, investeren zeven Nederlandse banken in totaal €1,5 miljard in kernwapenproducenten.

Banken onderkennen steeds meer hun verantwoordelijkheid voor de samenleving. Maar dat veronderstelt wel dat banken principes niet alleen huldigen maar ook naleven. Dat bankiers geld kunnen verdienen aan investeringen in kernwapenproducenten is duidelijk. Maar willen zij dit ook? De Algemene Vergadering van de VN heeft verklaard dat het gebruik van kernwapens een misdaad tegen de menselijkheid vormt. Als het gebruik van kernwapens misdadig is, hoe kwalificeren we dan het investeren in kernwapens? Dat is een onontkoombare moreel-ethische vraag waarop klanten en samenleving een ondubbelzinnig antwoord verwachten.

Kernwapens zijn uniek in hun vernietigende kracht, in het onmenselijk lijden dat zij veroorzaken. Dat vergt een unieke stap van bankiers. Waarom reageren de banken niet eensgezind, vastberaden en ondubbelzinnig. Als de bankiers het vertrouwen van hun klanten en de samenleving willen terugwinnen moeten zij nu een moedige stap zetten. Door samen één lijn te trekken. Geen geld verdienen aan investeringen in kernwapenproducenten en daarover zonder reserves transparant zijn. Geen investeringen betekent geen investeringen. Van welke aard ook, hoe klein ook, ongeacht wanneer aangegaan. Dat zou nou echt een moreel-ethisch statement zijn waarmee bankiers hun beroep weer meer in ere houden!