Bommen op ISIS in Syrië? Tien klemmende vragen aan ministers Hennis en Koenders

the-us-led-air-war-against-isis-is-failing

Langzaam maar zeker lijkt de Nederlandse deelname aan de bombardementen tegen ISIS in Syrië dichterbij te komen. Defensie is er klaar voor. Een meerderheid in de Tweede Kamer kan niet wachten. Alleen Buitenlandse Zaken aarzelt nog.

De Artikel-100 brief, waarmee de regering de Kamer informeert over de Nederlandse deelnamen aan het bombarderen van ISIS in Syrië, lijkt een kwestie van dagen. Maar bombarderen is nu typisch iets waarmee een regering niet over één nacht ijs moet gaan. Daarom heeft PAX tien klemmende vragen geformuleerd voor de ministers Hennis en Koenders. Vragen waarin complicaties en voorwaarden besloten liggen die onvermijdelijk moeten meewegen in de afweging en besluitvorming over eventuele deelname. Een besluit dat hieraan voorbij gaat, is ronduit roekeloos.

Wat is het realistische en concrete doel dat Nederland met het bombarderen van ISIS nastreeft? Evaluaties van missies zoals naar Uruzgan en ook de AIV wijzen er op aan dat de doelstellingen van militaire missies vaak veel te weinig concreet en veel te pretentieus zijn omschreven. Dat staat het succes, de monitoring en de evaluatie van een militaire missie in de weg. Helaas kenmerkte ook de Nederlandse deelname aan het bombarderen van ISIS in Irak zich door een gebrek aan concrete en realitische doelstellingen.                                            

Van welke internationaal breed gesteunde eenduidige, consistente en lange termijn strategie zijn de bombardementen van ISIS in Syrië onderdeel? Zonder politieke strategie zal een militaire missie in Syrië niet leiden tot een duurzame oplossing van de oorlog in Syrië, en daardoor onherroepelijk tekort schieten of ronduit mislukken. Geheel terecht gaven de ministers eerder aan dat de strijd tegen ISIS alleen succesvol kan zijn indien ook gewerkt wordt aan de structurele oplossing van de problemen in Irak en de Syrische burgeroorlog. Dit is alleen te bereiken met een gezamenlijke visie vanuit de internationale gemeenschap. Die gemeenschappelijke visie ontbreekt echter. Sleutellanden als de VS, Rusland, Turkije, Iran, Saoedi-Arabië en ook de conflictpartijen in Syrië laten zich tot nu toe echter leiden door elkaar uitsluitende belangen.

Hoe gaan de bombardementen bijdragen aan de bescherming van burgers tegen oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid? Dit is nu de meest dringende vraag. Burgers vluchten voor het oorlogsgeweld en door het gebrek aan toekomstperspectief in Syrië. Bombardementen van alleen ISIS nemen de grondoorzaken van de vluchtelingencrisis niet weg. Het effectief beschermen van burgers tegen oorlogsmisdaden en een structurele politieke oplossing voor de oorlog in Syrië moeten prioriteit krijgen.

Kan ISIS in Syrië met bombardementen worden verslagen? Tot nu toe hebben de luchtaanvallen op ISIS in Irak en Syrië weinig opgeleverd, al is de uitbreiding van de invloedssfeer van ISIS in Irak en Syrië beperkt gebleven. Toch slaagt ISIS er nog steeds in gebieden te controleren en zelfs uit te breiden. De weinige successen van de coalitie tegen ISIS zijn te danken aan de combinatie van luchtaanvallen en de aanwezigheid van grondtroepen. ISIS is met alleen bombardementen niet te verslaan. De training van Syrische rebellen is uitgelopen op den fiasco, de Koerdische troepen zijn maar in een beperkt gebied actief.

Wat zijn de gevolgen van de Russische militaire aanwezigheid? Satellietbeelden hebben de aankomst van Russische tanks, pantservoertuigen, helikopters, drones en ander militair materieel in Latakia (Syrië) bevestigd. De Russische aanwezigheid verandert de situatie fundamenteel. Moskou lijkt aan te sturen op een alternatieve anti-ISIS coalitie die de positie van Assad en de belangen van Poetin versterkt, en de mogelijkheden voor het Westen om de Syrische oppositie te steunen eerder kleiner dan groter maakt. Een heroverweging van de strategie in Syrië en tegen ISIS lijkt daarmee onvermijdelijk.

Zijn we voldoende voorbereid op oorlogsvoering met meerdere fronten in andere landen? ISIS hanteert een internationale strategie om zijn positie in Syrie en Irak te versterken. ISIS heeft inmiddels steunverklaringen ontvangen van 35 verwante groepen in het Midden-Oosten, Noord-en West-Afrika en Centraal-Azië. Dit roept de vraag op of de internationale coalitie tegen ISIS voldoende voorbereid is op de gevolgen van zogeheten asymmetrische oorlogsvoering: strijd op meerdere fronten in verschillende landen.

Hoe krijgen het parlement en de samenleving een goed beeld van de strijd tegen ISIS? Militaire analisten in de VS stellen dat hun rapporten over ISIS stelselmatig zijn gemanipuleerd waardoor een te positief beeld geschetst wordt van de strijd tegen ISIS en Al Nusra, de Al Qaeda tak in Syrië. De analisten hebben een veel pessimistischer beeld van de militaire strijd tegen en de kracht van ISIS. Dit roept ernstige vragen op die ook relevant zijn voor de Nederlandse besluitvorming.

Hoe wordt voorkomen dat onschuldige burgers slachtoffer worden van de bombardementen tegen ISIS? De bombardementen van de coalitie tegen ISIS eist een onrustbarend groeiend aantal burgerslachtoffers. ISIS heeft zich in reactie op de bombardementen meer teruggetrokken in steden. Het bombarderen van ISIS in dichtbevolkte gebieden is in strijd met het Internationaal Humanitair Recht. De internationale coalitie, inclusief Nederland, is onvoldoende transparant en legt onvoldoende publieke verantwoording af over mogelijke burgerslachtoffers. Een methodiek voor het identificeren van burgerslachtoffers zoals werd gehanteerd bij de ISAF-missie, ontbreekt.

Wat zijn de onbedoelde bijeffecten van de bombardementen van ISIS en hoe zijn deze te verminderen? De bombardementen van de coalitie richten zich ook op het vernietigen van de financiële inkomstenbronnen van ISIS. Dit blijft echter niet zonder bijeffecten. In door ISIS gecontroleerde gebieden kon de lokale bevolking nog gebruik maken van olie en brandstof. De bombardementen hebben hier een einde aan gemaakt. Om in hun levensonderhoud te voorzien zien families in door ISIS gecontroleerde gebieden zich meer en meer gedwongen hun kinderen te laten vechten aan de zijde van ISIS: de terreurgroep betaalt een maandelijkse soldij van $ 400,-

Wat doet de internationale coalitie voor Syrië en Irak wanneer ISIS verdreven is? Deelname aan de bombardementen tegen ISIS betekent ook: meewerken aan stabiliteit en wederopbouw in de periode na de oorlog, aan de opbouw van lokaal bestuur, aan vrede en verzoening. In Libië heeft de internationale coalitie die verantwoordelijkheid destijds niet genomen. Hierdoor ontstond een politiek vacuüm dat tot de dag van vandaag voortduurt, met alle gevolgen van dien.

Strijd tegen ISIS in catch-22

the-us-led-air-war-against-isis-is-failing

In het boek Catch-22 van Joseph Heller probeert piloot Yossarian onder een gevaarlijke gevechtsmissie uit te komen door zichzelf krankzinnig te verklaren. De behandelend arts vindt dat echter juist van verstand getuigen en verklaart de piloot daarom volledig gezond. Yossarian moet zijn gevaarlijke missies blijven vliegen. Hij zit gevangen in zijn eigen paradox. De strijd tegen ISIS lijkt zich in een soortgelijke catch-22 te bevinden.

Tweede Kamerleden debatteren binnenkort over verlenging van de militaire missie tegen ISIS. Er zijn vast en zeker mensen die onder deze missie uit zouden willen komen. Ze kunnen met recht wijzen op de, zo niet krankzinnige dan toch adsurde tegenstrijdigheden binnen de anti-ISIS coalitie en op de ongetemde chaos in de regio. Maar de Kamerleden zullen daarin vooral een reden zien om de missie voort te zetten. Ook zij zitten gevangen in een catch-22. Stoppen is geen optie en doormodderen lijkt het best haalbare alternatief.

Militaire woordvoerders wijzen er op dat ISIS door luchtaanvallen al duizenden strijders heeft verloren. Zeker, ISIS is door de luchtaanvallen verzwakt maar niet verslagen. Tegenover de nederlagen van ISIS in Kobane en Tikrit staan de veroveringen van strategische plaatsten in Irak (Ramadi) en Syrie (Palmyra). En imiddels zijn er wereldwijd 35 (!) gewapende groepen met ISIS geaffilieerd in o.a. Libië, Nigeria en Mali. Zo’n 25.000 strijders uit 100 verschillende landen hebben zich in o.a. Irak en Syrie aangesloten bij ISIS. De moeizame strijd tegen ISIS maakt vooral duidelijk dat deze strijd niet alleen vanuit de lucht, niet op korte termijn en niet enkel met militaire middelen is te winnen.

Tijdens het Kamerdebat over de Nederlandse deelname aan de bestrijding van ISIS vroeg VVD-woordvoerder Han ten Broeke nog: “Hoe kunnen we voorkomen dat onze bijdrage verzandt in een sektarisch moeras in de regio, waarbij we als sjiitische handlangers worden ingezet?” De politieke realiteit heeft deze vraag inmiddels beantwoord. Maar niet zoals Ten Broeke hoopte. De coalitie is het zuigende moeras in gelopen en dreigt onderdeel te worden van een sektarische machtstrijd. Of is dat al lang het geval?

De coalitie vecht in Irak zij aan zij met door Iran gesteunde Shiitische milities. Deze milities opereren effectief tegen ISIS maar wakkeren door hun wraakoefeningen angst aan bij Soenitische gemeenschappen. Dat verklaart waarom de Soenitische bevolking of op de vlucht is of probeert te overleven onder de heerschappij van ISIS.

De coalitie vecht zij aan zij met Saoedie-Arabië. Maar dat land voert in Jemen medogenloze bombardementen uit tegen de aan Iran gelieerde Houthi’s. Daarmee liert het land de sektarische spanningen in de regio nog verder op ten koste van onschuldige burgerslachtoffers. Want waar olifanten ruzieën wordt het gras geplet.

De coalitie vecht schouder aan schouder met Koerdische Pesmerga. Maar die zijn op hun beurt betrokken bij “demographic engeneering” van de Nineve vallei waardoor een vreedzame terugkeer van ontheemde gemeenschappen in gevaar komt. Veel ontheemden van Nineve zijn diep teleurgesteld over het gebrek aan bescherming door het Iraakse leger en de Koerdische peshmerga en vrezen verdere polarisatie. Na het verdrijven van ISIS tekenen zich dezelfde sektarische spanningen af die hebben bijgedragen aan de opkomst van ISIS.

De coalitie bestrijdt ISIS ook in Syrië. Maar daarvan lijken dan weer het door Iran gesteunde leger van Assad dan weer het aan Al Qaeda gelieerde Al-Nusra front te profiteren. Van een gemeenschappelijke strategie en eensgezind front tegen Assad lijkt nog geen sprake te zijn.

Ja, de regio oogt als een sektarisch moeras en de coalitie als een incoherent samenraapsel. En ISIS exploiteert behendig de religieuze, ideologische en sektarische spanningen in de regio en maakt gebruik van het gebrek aan politieke consensus binnen de coalitie.

De Tweede Kamer zal met recht aandringen op een meer inclusieve politiek in Irak, op het voorkomen van wraakoefeningen door gewapende milities, op een vreedzame terugkeer van alle ontheemden in bevrijde en betwiste gebieden. En ook op een politieke oplossing in Syrië. Maar langzaam begint ook het besef door te dringen dat de fundamentele angsten en grieven van de Soennitische gemeenschappen niet eenvoudig zijn weg te nemen. Dat de oorlog in Syrië en Irak nog lange tijd zal voortduren. De coalitie heeft noch de politieke invloed noch de militaire mogelijkheden om de feiten op de grond doorslaggevend te beinvloeden. En intussen blijft de machtsstrijd tussen Saoedie Arabië en Iran de verhoudingen in de regio vergiftigen.

Uit deze wanorde in de regio dringen zich pijnlijke inzichten op. ISIS kan niet alleen vanuit de lucht en niet alleen met militaire middelen verslagen worden. ISIS kan niet verslagen worden zonder een politieke strategie voor collectieve veiligheid en stabiliteit in de regio. En ISIS kan niet verslagen worden als de internationale gemeenschap er niet in slaagt om Syrië en Irak te behouden als soevereine staten waar alle bevolkingsgroepen een veilig en menswaardig bestaan vinden. Als deze twee landen door oorlog en sektarisch geweld uiteenvallen dan zullen groepen als ISIS zich er als een alternatief voor de staat vestigen en zal het sektarisch geweld de regio verder ondermijnen. Elke dag dat de oorlog langer duurt wordt het meer onzeker of het Syrië, of het Irak zoals dat ooit bestond het geweld kan overleven of uiteenvalt in een lappendeken van sektarisch verdeelde gemeenschappen en minderheden.

Het is naief om te denken dat het ongebreidelde geweld van ISIS enkel met een vernuftig politiek plan is in te dammen. Maar het is even naief om te denken dat de nederlaag van ISIS nabij is en het nu enkel nog aankomt op het voortzetten van de militaire missie in de hoop dat de coalitie voldoende gedeelde belangen hebben om ISIS verder in het defensief te dringen.

Het valt daarom te hopen dat het politieke debat niet enkel en alleen zal gaan over de verlenging van het mandaat voor de F-16’s die betrokken zijn bij de militaire strijd tegen ISIS. Veel belangrijker is de vraag hoe Nederland en de EU kunnen bijdragen aan een regionale veiligheidsstrategie. Aan een inclusieve vredesopbouwstrategie voor van ISIS bevrijde gebieden en in de betwiste gebieden. Aan een politieke oplossing voor Syrië. En hoe we kunnen voorkomen dat we ongewild bijdragen aan de sektarische spanningen en het uiteenvallen van Irak. Het volstaat niet om onze beste piloten en trainers uit te zenden. Nederland moet ook zijn beste diplomaten en regiodeskundigen bijeen brengen om bij te dragen aan een langdurige politieke inspanning.

De situatie in Irak en Syrië ziet er hopeloos uit. Het aantal vluchtelingen en ontheemden blijft maar groeien. Maar we moeten niet vergeten dat deze mensen blijven verlangen naar een menswaardig bestaan. Veel mensen hebben de hoop op een inclusieve samenleving nog niet hebben verloren. Zolang zij de hoop niet verliezen mogen wij dat ook niet doen. Hoe groot de verleiding soms ook is, de internationale gemeenschap kan zichzelf niet krankzinnig verklaren om daarmee onder zijn verantwoordelijkheid uit te komen.

Als column gepubliceerd door One World