De mysterieuze drijfveer en Trump

90

De eerste dag van de nieuwe Amerikaanse president begon al vroeg. Kort na 7 uur in de ochtend ontving hij de nucleaire codes in het presidentiële gastenverblijf Blair House aan Pennsylvania Avenue, dichtbij het Witte Huis. Militairen instrueerden de nieuwe president hoe hij de Amerikaanse kernwapens vanuit silo’s, bommenwerpers en onderzeeërs kan lanceren.

Over deze geheime militaire briefing is weinig bekend. Hij is vooral technisch van aard. “Zoals hoe je de afstandsbediening van je tv gebruikt”, zei de stafchef van president George Bush ooit. Maar juist deze briefing confronteert de aanstaande president met zijn enorme verantwoordelijkheid. Met de ultieme macht waarmee hij honderden miljoenen mensen kan doden.

De biograaf van president Clinton beschreef hoe dat voelt: “De man die straks bevelhebber is van de machtigste krijgsmacht ter wereld verschijnt…stil en meer ontnuchterd dan ik hem ooit had gezien.” En van president George Bush wordt gezegd dat hij na de briefing met tranen in de ogen Blair House verliet.

De druk van de nucleaire verantwoordelijkheid is “immens en eist enorme kalmte, oordeelsvermogen, terughoudendheid en diplomatieke vaardigheden” zo stelden de oud-militairen in een open-brief. “Hoe kan je hem de nucleaire codes toevertrouwen?”, waarschuwde president Obama nog tijdens de verkiezingen. “Dat kan niet.” Maar het ondenkbare is gebeurd. De ultieme macht ligt nu in handen van Trump.

De overhandiging van de nucleaire codes aan Trump markeert een nieuw tijdperk. De Venezolaanse econoom en ex-politicus Moisés Naím wist dit nieuwe tijdperk in zijn laatste boek ‘The End of Power?’ trefzeker te typeren. “Macht is nu makkelijker te krijgen, moeilijker te gebruiken, en makkelijker kwijt te raken”. Daar zal ook Trump snel achter komen.

Intussen zullen we er aan moeten wennen dat de wereld meer onvoorspelbaar, meer verdeeld en meer gevaarlijk is. De fundamentele vraag is: hoe gaan wij als burgers op deze onzekerheid reageren?

Populistische leiders bieden met hun hypnotische charme onzekere mensen een onmiddellijk te betrekken huis aan. Alles zal anders, beter worden. Angst voor de toekomst maakt plaats voor een nostalgisch verleden toen geluk nog heel gewoon was. Men hoeft enkel in de belofte van ‘eigen land, eigen volk eerst’ te geloven. Natuurlijk moet men voor dit tehuis een prijs betalen. De prijs is dat andere mensen buitengesloten en rechten verkwanseld worden. De prijs is dat men afstand neemt van eigen geweten en eigen verantwoordelijkheid en deze overdraagt aan de populistische leider.

De belofte van ‘America first’, een variant van deze belofte valt ook in Europese landen te horen, “is een misleidende manier om met de wereld om te gaan. Ze biedt mensen de illusie van een identiteit, van waardigheid en moraal, en maakt het tegelijkertijd gemakkelijker voor hen daarvan afstand te doen.”

Het citaat is afkomstig uit de essay ‘De macht van de machtelozen’ waarin Vaclav Havel zijn lezers een belangrijke les voorhoudt. Vrijheid en verantwoordelijkheid dienen we zélf te beheren in plaats van ze uit handen te geven aan een ideologie, staat of systeem – om te voorkomen dat onze individuele, gedeelde en onvervangbare menselijke waardigheid verloren gaat.

Trump beschikt met de nucleaire codes over een ultieme macht. Maar uiteindelijk ligt de macht bij mensen die zelf de vrijheid en de verantwoordelijkheid willen beheren. Dat veronderstelt burgerschap dat zich volgens Havel moet kenmerken door “de moed, de liefde voor de waarheid, het altijd waakzame geweten, de innerlijke vrijheid en de vrijwillig opgenomen verantwoordelijkheid voor de publieke zaak.”

In zijn dankwoord voor de Erasmusprijs sprak Havel woorden die vandaag niets van hun kracht hebben verloren: “Wij kunnen allen ook persoonlijk iets voor onze idealen opofferen. We kunnen allen die bijzondere, logische en tevens mysterieuze drijfveer aanwenden die zegt dat ieder van ons – hoe onbekend en machteloos ook – de wereld kan veranderen. Het mysterieuze van deze drijfveer is het onbegrijpelijke idee dat wie dan ook de aarde ‘in beroering’ kan brengen. De logica ligt daarin dat als ik niet, jij niet, hij niet besluit, als wij allen niet besluiten tot deze weg, er niets zal veranderen in de wereld waarin wij leven, die wij mede vormen en waarvoor wij verantwoordelijkheid dragen.”

Uiteindelijk ligt de ultieme macht in deze mysterieuze drijfveer. Dat is een hoopvolle gedachte maar ook een urgente opdracht. Voor de politiek, voor de samenleving maar vooral voor jou en mij.

 

Trump: een verdeeld huis blijft niet overeind

636142396917815177-ap-germany-2016-us-electionIn 1858 sprak de latere Amerikaanse president Abraham Lincoln de Republikeinse Conventie toe. Een sleutelzin in zijn speech was: “A house divided against itself cannot stand.” Hij verwees daarmee naar een door slavernij verdeelde samenleving. Zo’n tegen zichzelf verdeeld huis kan niet blijven staan.

De Amerikaanse verkiezingen roepen herinneringen op aan dit beeld van een samenleving als een tegen zichzelf verdeeld huis. Een huis dat door Trump in brand is gestoken. De verkiezingsuitslag maakt duidelijk hoe diep de Amerikaanse samenleving verdeeld is langs raciale en economische scheidslijnen. De verkiezing van Trump maakt ook duidelijk hoezeer de politieke elite vervreemd is geraakt van burgers die onzeker zijn over hun toekomst en zich zorgen maken over die van hun kinderen.

Het nieuws over de overwinning van de politiek onervaren Trump op de gepokt en gemazelde Clinton is ook in Europa ingeslagen als een bom. Er bestaan terechte zorgen over de buitenlandpolitiek van Trump. Zijn plannen zijn vooral onbekend en daarmee onvoorspelbaar. Maar zijn verkiezingsretoriek belooft weinig goeds. Wat zagen we allemaal voorbij komen? Trump zinspeelt op het gebruik van kernwapens. Hij ligt niet wakker van de aanschaf van kernwapens door Japan en Zuid-Korea. Trump beschouwt een aanval op één van de Europese NAVO-landen niet perse als een aanval op Amerika. Trump wil de relaties met Poetin aanhalen en best samenwerken met Assad bij de bestrijding van ISIS. Trump wil ISIS tot stof bombarderen. Trump wil af van het klimaatverdrag van Parijs en de nucleaire deal met Iran. Trump houdt van oorlog.

Natuurlijk, verkiezingsretoriek van kandidaat Trump moeten we niet verwarren met beleid van president Trump. Maar de voortekenen zijn onheilspellend. De min of meer gereserveerde felicitaties aan het adres van Trump verhullen nauwelijks de nervositeit onder Amerika’s bondgenoten. En intussen klinken er ook welwillende reacties op de verkiezing van Trump in Moskou en Damascus.

De huivering waarmee de overwinning van Trump in Europa is ontvangen heeft echter nog een andere oorzaak. Trump heeft aansluiting gevonden bij een al langer bestaande onderstroom van onvrede en onzekerheid. Dat sentiment leeft niet alleen in de Amerikaanse maar ook in de Europese samenlevingen. Er staan in 2017 verkiezingen op stapel. Niet alleen in Nederland maar ook in Frankrijk en Duitsland. Wat staat er nog meer te gebeuren? En kan Europa ook een tegen zichzelf verdeeld huis worden?

Populistische partijen zien in de overwinning van Trump een bewijs dat zij kiezers kunnen winnen met het zaaien van angst, verdeeldheid en haat. De politieke elite heeft daar nog geen adequaat antwoord op gevonden. Gevestigde politieke partijen zijn na Brexit opnieuw overrompeld door een verkiezingsuitslag. Ze reageren overwegend angstvallig.

Trump mag er ervan overtuigd zijn dat het zaaien van angst en verdeeldheid een politieke strategie is die zich heeft uitbetaald in een verkiezingsoverwinning en het pad effent naar een opnieuw groot Amerika. Maar dat is een illusie. Want Lincoln heeft natuurlijk gelijk. Een tegen zichzelf verdeeld huis blijft niet overeind. Een tegen zichzelf verdeelde samenleving gaat ten gronde.

Het is frappant dat Merkel haar felicitatie aan het adres van Trump vooraf liet gaan door een opsomming van waarden die volgens haar de basis moeten vormen voor internationale samenwerking, ook met Amerika. Zij heeft gelijk. De immense uitdagingen op het gebied van klimaat, oorlog, armoede, ongelijkheid, vluchtelingen en migranten vragen om een waardengedreven buitenlandpolitiek. Een politiek die menselijke waardigheid als uitgangspunt kiest in plaats van blind eigenbelang. Een politiek die verbindt in plaats van verdeelt. Een politiek die bruggen bouwt in plaats van muren opricht.

Het realiseren van zo’n waardengedreven buitenlandpolitiek is natuurlijk primair de taak van gekozen regeringen. Maar zonder steun vanuit de samenleving komt daar niets van terecht. Een waardengedreven politiek begint immers met een samenleving die niet langer in een verdeeld huis wil leven. Een samenleving waarbinnen burgers verbinding zoeken en een appel doen op politieke leiders. Een appel om hun angstvalligheid te laten varen, om verdeeldheid te overwinnen en zich te richten op samenwerking bij het aanpakken van de immense uitdagingen waarvoor wij in deze tijd staan. In onze eigen samenlevingen en in de wereld. En natuurlijk moeten zij daarbij ook daadwerkelijke luisteren naar en oplossingen formuleren voor al die mensen die zich bezorgd afvragen wat de toekomst voor hen in petto heeft.

De verkiezing van Trump is een wake-up call voor iedereen die begrijpt dat een verdeeld huis niet overeind blijft. En wie begrijpt dat eigenlijk niet? Maar let op. Voor het overwinnen van verdeeldheid moet niet alleen de politiek maar ook de samenleving zijn verantwoordelijkheid nemen. Daarbij hebben maatschappelijke organisaties zoals PAX ook een bijdrage te leveren.

Lincoln pleitte voor de overwinning van de interne verdeeldheid in het Amerikaanse huis. En hij wist mensen daarvan te overtuigen: “We shall not fail — if we stand firm, we shall not fail.” Het overwinnen van verdeeldheid is nu opnieuw nodig. In Amerika. Maar ook in Europa en in Nederland. En dat is mogelijk als we dat samen willen.

Renew the dream of united Europe

images brexit

It happened after all. A deeply divided United Kingdom is leaving the European Union. As Rafael Behr in The Guardian so poignantly writes, “There is a difference between measuring the height of a drop and the sensation of falling; between the sight of a wave and hearing it crash on the shore; between the knowledge of what fire can do and feeling the heat as the flames catch.” The choice for Brexit is one thing. But living through the far reaching consequence will be something else entirely.

The consequences have already begun. The UK remains divided and could break up if Scotland demands a new independence referendum. The pound sterling and the British economy are in a free fall. Prime Minister David Cameron is bowing out — history will judge him harshly. In various other European countries populist parties are using Brexit to stir up anti-European sentiment.

Brexit is not only an expression of the rejection of Europe but also an expression of insecurity about the future. An insecurity experienced predominantly by people who feel marginalized, who have lost their faith in politics and in the established order. ‘No’ to the EU of Brussels is also ‘no’ to the London establishment. Those who voted to leave the EU do not know what the future will bring. But they do know that they expect something different from their political leaders.

Brexit is bad news particularly at this moment, when Europe needs to speak with one voice. Europe needs to come together to solve the refugee question, which is far from over. Europe needs to come together to find political solutions to violence, repression and instability at Europe’s borders. Europe needs to come together to breath new life into the ideal of a united Europe.

Brexit represents a formidable challenge for European politics. Political leaders are facing three tasks which they have to handle simultaneously. Firstly, they have to take seriously the discontent many people feel, not through political rhetoric but through concrete plans to tackle growing inequality. Secondly, they have to repel populist parties’ attacks on Europe, not by co-opting the populist narrative but through inspiring people with the ideal of a just society. Thirdly, they have to promote the dream of a united and peaceful Europe and make it concrete so that people start to believe in it again.

The ravage from Brexit is enormous. But today’s result masks a deeper tragedy. The very people who hoped to improve their lives by voting against Europe will be the ones to pay the highest price for Brexit.

Blaas de droom van een verenigd Europa nieuw leven in

images brexit

Het is dan toch gebeurd. Het Verenigd Koninkrijk verlaat diep verdeeld de Unie van Europa. De Guardian beschreef het gevoel treffend. “Er is een verschil tussen het peilen van de diepte en de sensatie van de val, tussen het zien van een golf en het geluid waarmee deze op de kust breekt, tussen het besef wat brand kan aanrichten en de hitte van het vuur.” De keuze voor Brexit is iets anders dan het ervaren van de verstrekkende gevolgen ervan.

En de eerste gevolgen tekenen zich al af. Het Verenigd Koninkrijk blijft verdeeld achter en kan uiteenvallen als de Schotten een nieuw referendum eisen over hun onafhankelijkheid. De Britse pond en economie bevinden zich in een vrije val. Premier Cameron verlaat het toneel, de geschiedenis zal hard over hem oordelen. En in diverse andere Europese landen grijpen populistische partijen Brexit aan voor het aanwakkeren van anti-Europese sentimenten.

Brexit is niet enkel een uitdrukking van weerzin tegen Europa maar ook een uitdrukking van onzekerheid over de toekomst. Een onzekerheid die vooral leeft onder mensen die zich niet gehoord en gemarginaliseerd voelen, die het vertrouwen in de politiek en de gevestigde orde hebben verloren. Het nee tegen het Europese Brussel is ook een nee tegen Londense establishment. Veel stemmers voor Brexit zullen niet weten wat de toekomst zal brengen. Maar wat zij wel zeker weten is dat zij iets anders verwachten van hun politieke leiders.

Brexit is slecht nieuws juist nu Europa eensgezind moet optreden. Om samen een faire bijdrage te leveren aan het oplossen van het vluchtelingenvraagstuk dat nog lang niet voorbij is. Om samen op te trekken bij het zoeken naar politieke oplossingen voor geweld, repressie en instabiliteit aan de randen van Europa. Om het ideaal van een verenigd Europa nieuw leven in te blazen.

Brexit vormt een formidabele uitdaging voor de politiek. Politieke leiders staan voor drie opdrachten die zij tegelijkertijd moeten aanpakken. In de eerste plaats zullen zij de onvrede die onder veel mensen leeft serieus moeten nemen, niet met politieke retoriek maar met concrete plannen die de groeiende ongelijkheid in samenlevingen aanpakken. In de tweede plaats moeten zij de aanval op Europa door populistische partijen afslaan, niet door hun narratief over te nemen maar door mensen te verbinden aan het politieke ideaal van een meer rechtvaardige samenleving. En in de derde plaats moeten zij de droom van een verenigd en vreedzaam Europa uitdragen en zo vorm geven dat mensen daarin opnieuw vertrouwen krijgen.

De ravage van Brexit is enorm. En de diepere tragiek van vandaag is misschien wel dat juist de mensen die met hun proteststem tegen Europa op verbetering van hun bestaanszekerheid hoopten de hoogste prijs voor Brexit zullen betalen.