Holland against hate

image-1

[Toespraak voor Holland against hate manifestatie in Den Haag d.d. 1 feb. 2017]

Beste mensen,

Vandaag laten we zien dat de verbindende krachten sterker zijn dan de verdelende krachten. Vandaag is onze boodschap duidelijk. Het decreet dat Trump uitgerekend op de Internationale Herdenkingsdag voor de Holocaust afkondigde is discriminerend, onrechtmatig en gevaarlijk. Het sluit de deur voor vluchtelingen. Het zaait verdeeldheid tussen mensen. Het zet religies tegen elkaar op. Daarom zeggen we vandaag nee tegen discriminatie. Nee tegen het weren van vluchtelingen. Nee tegen verdeeldheid en haat.

In een tijd waarin regeringen zich steeds meer laten leiden door kortzichtig eigenbelang en nationalistische superioriteitswaan pleiten wij voor een radicaal andere politiek. Voor een politiek die beseft dat elk mens recht heeft op een menswaardig bestaan. Ook als je moslim bent. Ook als je geboren bent in Irak, Syrië, Somalië of waar dan ook. Ook als je op de vlucht bent voor oorlog en repressie. Ook als je als vluchteling in Griekenland vast zit in de kou.

In een tijd die meer onzeker, meer onveilig en onvoorspelbaar is mogen we een ding niet vergeten. Uiteindelijk ligt de macht bij mensen die zelf verantwoordelijkheid nemen voor vrijheid, vrede en recht. Dat vraagt burgerschap. Dat vraagt moed en liefde voor de waarheid. Dat vraagt een waakzaam geweten, een innerlijke vrijheid en een verantwoordelijkheid voor de publieke zaak.

In een tijd die ons confronteert met de gevolgen van oorlog, terreur en repressie kunnen we een waarheid ontdekken. Een waarheid waarvan wij ons niet altijd bewust zijn. Wij hebben altijd een keus. Ieder van ons – hoe onbekend en machteloos ook – kan de wereld veranderen en de menselijke waardigheid redden. Alleen als ik, alleen als jij en wij allen besluiten in actie te komen zal er iets veranderen in de wereld die wij mede vormen en waarvoor wij samen verantwoordelijk zijn.

We kunnen het politieke tij keren als we samen verantwoordelijkheid nemen. Daarom is mijn oproep aan jullie: laten we ook na vandaag de verbindende krachten in ons land mobiliseren. Tegen discriminatie. Tegen verdeeldheid. Tegen uitsluiting. Laten we ons ook na vandaag blijven inzetten voor onze collectieve vrijheid. Voor onze gedeelde vrede. Voor onze universele mensenrechten. Samen kunnen we de wereld in beroering brengen.

Dank voor jullie aanwezigheid vandaag. We gaan door.

De mysterieuze drijfveer en Trump

90

De eerste dag van de nieuwe Amerikaanse president begon al vroeg. Kort na 7 uur in de ochtend ontving hij de nucleaire codes in het presidentiële gastenverblijf Blair House aan Pennsylvania Avenue, dichtbij het Witte Huis. Militairen instrueerden de nieuwe president hoe hij de Amerikaanse kernwapens vanuit silo’s, bommenwerpers en onderzeeërs kan lanceren.

Over deze geheime militaire briefing is weinig bekend. Hij is vooral technisch van aard. “Zoals hoe je de afstandsbediening van je tv gebruikt”, zei de stafchef van president George Bush ooit. Maar juist deze briefing confronteert de aanstaande president met zijn enorme verantwoordelijkheid. Met de ultieme macht waarmee hij honderden miljoenen mensen kan doden.

De biograaf van president Clinton beschreef hoe dat voelt: “De man die straks bevelhebber is van de machtigste krijgsmacht ter wereld verschijnt…stil en meer ontnuchterd dan ik hem ooit had gezien.” En van president George Bush wordt gezegd dat hij na de briefing met tranen in de ogen Blair House verliet.

De druk van de nucleaire verantwoordelijkheid is “immens en eist enorme kalmte, oordeelsvermogen, terughoudendheid en diplomatieke vaardigheden” zo stelden de oud-militairen in een open-brief. “Hoe kan je hem de nucleaire codes toevertrouwen?”, waarschuwde president Obama nog tijdens de verkiezingen. “Dat kan niet.” Maar het ondenkbare is gebeurd. De ultieme macht ligt nu in handen van Trump.

De overhandiging van de nucleaire codes aan Trump markeert een nieuw tijdperk. De Venezolaanse econoom en ex-politicus Moisés Naím wist dit nieuwe tijdperk in zijn laatste boek ‘The End of Power?’ trefzeker te typeren. “Macht is nu makkelijker te krijgen, moeilijker te gebruiken, en makkelijker kwijt te raken”. Daar zal ook Trump snel achter komen.

Intussen zullen we er aan moeten wennen dat de wereld meer onvoorspelbaar, meer verdeeld en meer gevaarlijk is. De fundamentele vraag is: hoe gaan wij als burgers op deze onzekerheid reageren?

Populistische leiders bieden met hun hypnotische charme onzekere mensen een onmiddellijk te betrekken huis aan. Alles zal anders, beter worden. Angst voor de toekomst maakt plaats voor een nostalgisch verleden toen geluk nog heel gewoon was. Men hoeft enkel in de belofte van ‘eigen land, eigen volk eerst’ te geloven. Natuurlijk moet men voor dit tehuis een prijs betalen. De prijs is dat andere mensen buitengesloten en rechten verkwanseld worden. De prijs is dat men afstand neemt van eigen geweten en eigen verantwoordelijkheid en deze overdraagt aan de populistische leider.

De belofte van ‘America first’, een variant van deze belofte valt ook in Europese landen te horen, “is een misleidende manier om met de wereld om te gaan. Ze biedt mensen de illusie van een identiteit, van waardigheid en moraal, en maakt het tegelijkertijd gemakkelijker voor hen daarvan afstand te doen.”

Het citaat is afkomstig uit de essay ‘De macht van de machtelozen’ waarin Vaclav Havel zijn lezers een belangrijke les voorhoudt. Vrijheid en verantwoordelijkheid dienen we zélf te beheren in plaats van ze uit handen te geven aan een ideologie, staat of systeem – om te voorkomen dat onze individuele, gedeelde en onvervangbare menselijke waardigheid verloren gaat.

Trump beschikt met de nucleaire codes over een ultieme macht. Maar uiteindelijk ligt de macht bij mensen die zelf de vrijheid en de verantwoordelijkheid willen beheren. Dat veronderstelt burgerschap dat zich volgens Havel moet kenmerken door “de moed, de liefde voor de waarheid, het altijd waakzame geweten, de innerlijke vrijheid en de vrijwillig opgenomen verantwoordelijkheid voor de publieke zaak.”

In zijn dankwoord voor de Erasmusprijs sprak Havel woorden die vandaag niets van hun kracht hebben verloren: “Wij kunnen allen ook persoonlijk iets voor onze idealen opofferen. We kunnen allen die bijzondere, logische en tevens mysterieuze drijfveer aanwenden die zegt dat ieder van ons – hoe onbekend en machteloos ook – de wereld kan veranderen. Het mysterieuze van deze drijfveer is het onbegrijpelijke idee dat wie dan ook de aarde ‘in beroering’ kan brengen. De logica ligt daarin dat als ik niet, jij niet, hij niet besluit, als wij allen niet besluiten tot deze weg, er niets zal veranderen in de wereld waarin wij leven, die wij mede vormen en waarvoor wij verantwoordelijkheid dragen.”

Uiteindelijk ligt de ultieme macht in deze mysterieuze drijfveer. Dat is een hoopvolle gedachte maar ook een urgente opdracht. Voor de politiek, voor de samenleving maar vooral voor jou en mij.

 

Trump: een verdeeld huis blijft niet overeind

636142396917815177-ap-germany-2016-us-electionIn 1858 sprak de latere Amerikaanse president Abraham Lincoln de Republikeinse Conventie toe. Een sleutelzin in zijn speech was: “A house divided against itself cannot stand.” Hij verwees daarmee naar een door slavernij verdeelde samenleving. Zo’n tegen zichzelf verdeeld huis kan niet blijven staan.

De Amerikaanse verkiezingen roepen herinneringen op aan dit beeld van een samenleving als een tegen zichzelf verdeeld huis. Een huis dat door Trump in brand is gestoken. De verkiezingsuitslag maakt duidelijk hoe diep de Amerikaanse samenleving verdeeld is langs raciale en economische scheidslijnen. De verkiezing van Trump maakt ook duidelijk hoezeer de politieke elite vervreemd is geraakt van burgers die onzeker zijn over hun toekomst en zich zorgen maken over die van hun kinderen.

Het nieuws over de overwinning van de politiek onervaren Trump op de gepokt en gemazelde Clinton is ook in Europa ingeslagen als een bom. Er bestaan terechte zorgen over de buitenlandpolitiek van Trump. Zijn plannen zijn vooral onbekend en daarmee onvoorspelbaar. Maar zijn verkiezingsretoriek belooft weinig goeds. Wat zagen we allemaal voorbij komen? Trump zinspeelt op het gebruik van kernwapens. Hij ligt niet wakker van de aanschaf van kernwapens door Japan en Zuid-Korea. Trump beschouwt een aanval op één van de Europese NAVO-landen niet perse als een aanval op Amerika. Trump wil de relaties met Poetin aanhalen en best samenwerken met Assad bij de bestrijding van ISIS. Trump wil ISIS tot stof bombarderen. Trump wil af van het klimaatverdrag van Parijs en de nucleaire deal met Iran. Trump houdt van oorlog.

Natuurlijk, verkiezingsretoriek van kandidaat Trump moeten we niet verwarren met beleid van president Trump. Maar de voortekenen zijn onheilspellend. De min of meer gereserveerde felicitaties aan het adres van Trump verhullen nauwelijks de nervositeit onder Amerika’s bondgenoten. En intussen klinken er ook welwillende reacties op de verkiezing van Trump in Moskou en Damascus.

De huivering waarmee de overwinning van Trump in Europa is ontvangen heeft echter nog een andere oorzaak. Trump heeft aansluiting gevonden bij een al langer bestaande onderstroom van onvrede en onzekerheid. Dat sentiment leeft niet alleen in de Amerikaanse maar ook in de Europese samenlevingen. Er staan in 2017 verkiezingen op stapel. Niet alleen in Nederland maar ook in Frankrijk en Duitsland. Wat staat er nog meer te gebeuren? En kan Europa ook een tegen zichzelf verdeeld huis worden?

Populistische partijen zien in de overwinning van Trump een bewijs dat zij kiezers kunnen winnen met het zaaien van angst, verdeeldheid en haat. De politieke elite heeft daar nog geen adequaat antwoord op gevonden. Gevestigde politieke partijen zijn na Brexit opnieuw overrompeld door een verkiezingsuitslag. Ze reageren overwegend angstvallig.

Trump mag er ervan overtuigd zijn dat het zaaien van angst en verdeeldheid een politieke strategie is die zich heeft uitbetaald in een verkiezingsoverwinning en het pad effent naar een opnieuw groot Amerika. Maar dat is een illusie. Want Lincoln heeft natuurlijk gelijk. Een tegen zichzelf verdeeld huis blijft niet overeind. Een tegen zichzelf verdeelde samenleving gaat ten gronde.

Het is frappant dat Merkel haar felicitatie aan het adres van Trump vooraf liet gaan door een opsomming van waarden die volgens haar de basis moeten vormen voor internationale samenwerking, ook met Amerika. Zij heeft gelijk. De immense uitdagingen op het gebied van klimaat, oorlog, armoede, ongelijkheid, vluchtelingen en migranten vragen om een waardengedreven buitenlandpolitiek. Een politiek die menselijke waardigheid als uitgangspunt kiest in plaats van blind eigenbelang. Een politiek die verbindt in plaats van verdeelt. Een politiek die bruggen bouwt in plaats van muren opricht.

Het realiseren van zo’n waardengedreven buitenlandpolitiek is natuurlijk primair de taak van gekozen regeringen. Maar zonder steun vanuit de samenleving komt daar niets van terecht. Een waardengedreven politiek begint immers met een samenleving die niet langer in een verdeeld huis wil leven. Een samenleving waarbinnen burgers verbinding zoeken en een appel doen op politieke leiders. Een appel om hun angstvalligheid te laten varen, om verdeeldheid te overwinnen en zich te richten op samenwerking bij het aanpakken van de immense uitdagingen waarvoor wij in deze tijd staan. In onze eigen samenlevingen en in de wereld. En natuurlijk moeten zij daarbij ook daadwerkelijke luisteren naar en oplossingen formuleren voor al die mensen die zich bezorgd afvragen wat de toekomst voor hen in petto heeft.

De verkiezing van Trump is een wake-up call voor iedereen die begrijpt dat een verdeeld huis niet overeind blijft. En wie begrijpt dat eigenlijk niet? Maar let op. Voor het overwinnen van verdeeldheid moet niet alleen de politiek maar ook de samenleving zijn verantwoordelijkheid nemen. Daarbij hebben maatschappelijke organisaties zoals PAX ook een bijdrage te leveren.

Lincoln pleitte voor de overwinning van de interne verdeeldheid in het Amerikaanse huis. En hij wist mensen daarvan te overtuigen: “We shall not fail — if we stand firm, we shall not fail.” Het overwinnen van verdeeldheid is nu opnieuw nodig. In Amerika. Maar ook in Europa en in Nederland. En dat is mogelijk als we dat samen willen.